लिङ्गपुराणम्

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः

संयमासाठी प्रयत्न करणारा संन्यासी योगसाधनेमुळे सज्जन म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे आश्रमधर्मांची पूर्तता करणारे सज्जन म्हणून स्मरणात राहतात.

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि संन्यासी—येथे धर्म आणि अधर्म हे दोन्ही शब्द कृतीवर आधारलेले आहेत.

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ धारणार्थे महान् ह्य् एष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः

चांगले आणि वाईट कर्म हे धर्म आणि अधर्म म्हणून ओळखले जाते; जीवनाला आधार देण्यासाठी 'धर्म' हा मोठा शब्द म्हणून सांगितला आहे.

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते

जेथे आधार किंवा मोठेपण नाही, तेथे अधर्म असे म्हणतात; येथे धर्म हा इच्छित फल मिळवण्यासाठी आचार्य सांगतात.

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्य् आचार्यैरुपदिश्यते वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः

अधर्म, जो अप्रिय फळ देतो, तोही आचार्यांनी सांगितला आहे; वयोवृद्ध लोक ना लोभी असतात, ना चंचल, ते आत्मसंयमी आणि कपट नसलेले असतात.

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि

जे आचार्य नीट शिकलेले, सरळ आणि प्रामाणिक असतात, त्यांना असेच म्हणतात; कारण ते स्वतः आचरण करतात आणि इतरांनाही योग्य मार्गावर आणतात.

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते

जो शास्त्रार्थ गोळा करतो, त्याला आचार्य म्हणतात; ऐकलेले 'श्रौत' आणि आठवलेले 'स्मार्त' असे ओळखावे.

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति

वेदांवर आधारलेली यज्ञकर्मे 'श्रौत' म्हणतात; जाती आणि आश्रमावर आधारलेली कृत्ये 'स्मार्त' म्हणतात; योग्य अर्थ ओळखून, विचारल्यावर जो लपवत नाही—

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च

जसे प्रत्यक्ष पाहिले तसेच येथे लिंगात सत्य सांगितले जाते; त्याचप्रमाणे ब्रह्मचर्य, मौन आणि उपवास.

अहिंसा सर्वतः शान्तिस् तप इत्यभिधीयते आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च

अहिंसा, पूर्ण शांतता आणि तप असे सांगितले आहे; जो सर्व प्राण्यांशी स्वतःसारखेच हित किंवा अहित करतो—

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्

जो वारंवार असे वागतो, त्याचे संपूर्ण वर्तन दया म्हणून ओळखले जाते; जे काही इच्छित वस्तू योग्य मार्गाने मिळतात—

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्

दान नेहमी ज्याच्या पात्रतेनुसार द्यावं, आणि देणाऱ्याचं स्वभावही लक्षात घ्यावं. म्हणून दान तीन प्रकारचं असतं—कनिष्ठ, मध्यम आणि श्रेष्ठ.

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

सर्व प्राण्यांवर दया ठेवून जे वाटप केलं जातं, ते मध्यम दान समजलं जातं. शास्त्र आणि स्मृतींनी सांगितलेला धर्म म्हणजेच वर्णाश्रमधर्म.

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः

जो धर्म सज्जनांच्या आचाराला विरोध करत नाही, तोच खरा धर्म आहे. जो माणूस मायेपासून मुक्त होऊन कर्मफळाचा त्याग करतो, त्याला शिवस्वरूप मानलं जातं.

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च

जो सर्व प्रकारच्या आसक्तीपासून दूर राहतो आणि साधनेत मग्न असतो, त्याला योगी म्हणतात. पण जो भीतीपोटी विषयांपासून अलिप्त राहतो, विचारपूर्वक—

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितो ऽपि समन्ततः आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै

जो लोभी नाही, संयमी आहे, सर्व बाजूंनी विनंती केली तरीही स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यासाठी, ज्याची इंद्रिये—

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति

—कधीही खोटं वागत नाहीत, हेच खऱ्या शांततेचं लक्षण आहे. तो माणूस अप्रिय गोष्टींनी अस्वस्थ होत नाही, आणि प्रिय गोष्टी मिळाल्या तरी आनंदावत नाही.

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

आनंद, दुःख आणि विषाद यांपासून मन मागे घेणं म्हणजेच वैराग्य. कर्मांचा त्याग म्हणजे जे केलं आणि जे न केलं अशा सर्व कर्मांचा सोडून देणं.

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

सुखदुःखदायक दोन्ही प्रकारच्या कर्मांचा त्याग करणं, ह्यालाच संन्यास म्हणतात. या जड बदलांमध्ये, अव्यक्तापासून अगदी अविशिष्ट अवस्थेपर्यंत—

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः

जड आणि जिवंत यातील फरक ओळखणं, ह्यालाच ज्ञान म्हणतात. असं ज्ञान आणि श्रद्धा ज्याच्याकडे आहे, हे शंकरा—

प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे

—त्याला नक्कीच शांती मिळते, यात शंका नाही. हेच खरे धर्म आहे, द्विजश्रेष्ठांनो. पण आता मी सर्वत्र परमेश्वरासंबंधी अत्यंत गुप्त गोष्ट सांगतो.

भवे भक्तिर्न संदेहस् तया युक्तो विमुच्यते अयोग्यस्यापि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः

भक्ती जन्मोजन्मी निश्चितपणे होते; ती लाभली की माणूस मुक्त होतो. अगदी अयोग्य असला तरी, भगवंत, परमेश्वर भक्तावर प्रसन्न होतो.

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः ज्ञानमध्यापनं होमो ध्यानं यज्ञस्तपः श्रुतम्

सर्व प्रकारच्या अज्ञानाचा नाश करून, तो नक्कीच प्रसन्न होतो—ज्ञान शिकवणं, होम, ध्यान, यज्ञ, तप, वाचन—

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः चान्द्रायणसहस्रैश् च प्राजापत्यशतैस् तथा

दान, आणि सर्व वाचन, हे सर्व जन्मभक्तीसाठीच आहे, यात शंका नाही. हजारो चांद्रायण व्रतं आणि शेकडो प्राजापत्य व्रतं केली—

मासोपवासैश्चान्यैर्वा भक्तिर्मुनिवरोत्तमाः अभक्ता भगवत्यस्मिंल् लोके गिरिगुहाशये

—किंवा इतर मासिक उपवास केले, तरीही, हे मुनिश्रेष्ठ, भक्तीच श्रेष्ठ आहे. या जगात पर्वताच्या गुहेत राहणाऱ्या भगवंतावर ज्यांची भक्ती नाही—

पतन्ति चात्मभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयो द्विजाः

—ते फक्त स्वतःच्या सुखासाठी पडतात; पण भक्त मात्र भक्तीमुळे मुक्त होतो. फक्त भक्तांचं दर्शन केलं तरी, द्विजांनो, लोकांना स्वर्ग वगैरे प्राप्त होतं.

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां तथान्येषामपि स्थितिः

भक्तांसाठी अशा गोष्टी मिळवणं कठीण नाही, यात शंका नाही. मग ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आणि इतर सर्वांसाठी तर किती सोपं!

भक्त्या एव मुनीनां च बलसौभाग्यमेव च भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्योमां पिनाकिना

फक्त भक्तीमुळेच मुनिंना बळ आणि सौभाग्य मिळतं; असंच सांगितलं आहे, पिनाकधारीने उमा देवीकडे पाहून.

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना

पूर्वी, द्विजांनो, वाराणसीमध्ये, अविमुक्त क्षेत्रात बसलेल्या परमात्मा रुद्राने देवीला गोड शब्दांत सांगितलं.