लिङ्गपुराणम्

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः

दहा हजार वर्षे जरी गेली तरी योगाचे सर्व तपशील सांगता येणार नाहीत; हे श्रेष्ठ ऋषीहो, पाशुपत योगात दृढ राहावे.

सतां जितात्मनां साक्षाद् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः धर्मज्ञानां च साधूनाम् आचार्याणां शिवात्मनाम्

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे सज्जन, आत्मसंयमी, धर्मज्ञ, सदाचारी, गुरु आणि शिवस्वभावी आहेत—

दयावतां द्विजश्रेष्ठास् तथा चैव तपस्विनाम् संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम्

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे दयाळू, तपस्वी, संन्यासी, विरक्त, ज्ञानी आणि आत्म्यावर प्रभुत्व मिळवलेले आहेत—

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः

हे द्विजजनांनो, जे दानशूर, संयमी, सत्य बोलणारे, लोभ नसलेले, योगाभ्यास करणारे आणि वेद-शास्त्र शिकलेले आहेत—

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः सदिति ब्रह्मणः शब्दस् तदन्ते ये लभन्त्युत

ज्यांची कृत्ये वेद आणि स्मृती यांच्या विरोधात नाहीत, त्यांच्यावर महेश्वर प्रसन्न होतो. म्हणूनच ब्रह्मदेवाने हे सांगितले आहे आणि शेवटी हेच लोक ते फळ मिळवतात.

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे

ब्रह्माशी एकरूपता मिळते, म्हणूनच सज्जन लोक म्हणतात की जे दहा गुण आणि आठ साधने आपल्या आचरणात पाळतात—

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च

ते ना कधी रागावतात ना फार आनंदी होतात; ज्यांनी मन जिंकले आहे, त्यांना असेच ओळखले जाते, मग ती सामान्य वस्तू असो वा खास वस्तू असो.

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद् युक्तास्तस्माद्द्विजातयः वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे एकत्र आहेत म्हणून त्यांना द्विज म्हणतात; जो आपल्या जातीच्या आणि आश्रमाच्या कर्तव्यांत निष्ठावान असतो, तो स्वर्गादी सुखांचा कारणीभूत असतो.

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः

वेद आणि स्मृती यांचे ज्ञान ज्याला आहे, त्याला धर्मज्ञ म्हणतात; विद्या मिळवून जो ब्रह्मचारी गुरुच्या सेवेत असतो, तो सुद्धा श्रेष्ठ मानला जातो.

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः

कृत्यांची पूर्तता करणारा गृहस्थ सुद्धा सज्जन मानला जातो; वनात तपश्चर्या साधणारा वानप्रस्थ सुद्धा सज्जन म्हणून ओळखला जातो.

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः

संयमासाठी प्रयत्न करणारा संन्यासी योगसाधनेमुळे सज्जन म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे आश्रमधर्मांची पूर्तता करणारे सज्जन म्हणून स्मरणात राहतात.

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि संन्यासी—येथे धर्म आणि अधर्म हे दोन्ही शब्द कृतीवर आधारलेले आहेत.

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ धारणार्थे महान् ह्य् एष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः

चांगले आणि वाईट कर्म हे धर्म आणि अधर्म म्हणून ओळखले जाते; जीवनाला आधार देण्यासाठी 'धर्म' हा मोठा शब्द म्हणून सांगितला आहे.

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते

जेथे आधार किंवा मोठेपण नाही, तेथे अधर्म असे म्हणतात; येथे धर्म हा इच्छित फल मिळवण्यासाठी आचार्य सांगतात.

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्य् आचार्यैरुपदिश्यते वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः

अधर्म, जो अप्रिय फळ देतो, तोही आचार्यांनी सांगितला आहे; वयोवृद्ध लोक ना लोभी असतात, ना चंचल, ते आत्मसंयमी आणि कपट नसलेले असतात.

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि

जे आचार्य नीट शिकलेले, सरळ आणि प्रामाणिक असतात, त्यांना असेच म्हणतात; कारण ते स्वतः आचरण करतात आणि इतरांनाही योग्य मार्गावर आणतात.

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते

जो शास्त्रार्थ गोळा करतो, त्याला आचार्य म्हणतात; ऐकलेले 'श्रौत' आणि आठवलेले 'स्मार्त' असे ओळखावे.

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति

वेदांवर आधारलेली यज्ञकर्मे 'श्रौत' म्हणतात; जाती आणि आश्रमावर आधारलेली कृत्ये 'स्मार्त' म्हणतात; योग्य अर्थ ओळखून, विचारल्यावर जो लपवत नाही—

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च

जसे प्रत्यक्ष पाहिले तसेच येथे लिंगात सत्य सांगितले जाते; त्याचप्रमाणे ब्रह्मचर्य, मौन आणि उपवास.

अहिंसा सर्वतः शान्तिस् तप इत्यभिधीयते आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च

अहिंसा, पूर्ण शांतता आणि तप असे सांगितले आहे; जो सर्व प्राण्यांशी स्वतःसारखेच हित किंवा अहित करतो—

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्

जो वारंवार असे वागतो, त्याचे संपूर्ण वर्तन दया म्हणून ओळखले जाते; जे काही इच्छित वस्तू योग्य मार्गाने मिळतात—

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्

दान नेहमी ज्याच्या पात्रतेनुसार द्यावं, आणि देणाऱ्याचं स्वभावही लक्षात घ्यावं. म्हणून दान तीन प्रकारचं असतं—कनिष्ठ, मध्यम आणि श्रेष्ठ.

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

सर्व प्राण्यांवर दया ठेवून जे वाटप केलं जातं, ते मध्यम दान समजलं जातं. शास्त्र आणि स्मृतींनी सांगितलेला धर्म म्हणजेच वर्णाश्रमधर्म.

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः

जो धर्म सज्जनांच्या आचाराला विरोध करत नाही, तोच खरा धर्म आहे. जो माणूस मायेपासून मुक्त होऊन कर्मफळाचा त्याग करतो, त्याला शिवस्वरूप मानलं जातं.

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च

जो सर्व प्रकारच्या आसक्तीपासून दूर राहतो आणि साधनेत मग्न असतो, त्याला योगी म्हणतात. पण जो भीतीपोटी विषयांपासून अलिप्त राहतो, विचारपूर्वक—

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितो ऽपि समन्ततः आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै

जो लोभी नाही, संयमी आहे, सर्व बाजूंनी विनंती केली तरीही स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यासाठी, ज्याची इंद्रिये—

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति

—कधीही खोटं वागत नाहीत, हेच खऱ्या शांततेचं लक्षण आहे. तो माणूस अप्रिय गोष्टींनी अस्वस्थ होत नाही, आणि प्रिय गोष्टी मिळाल्या तरी आनंदावत नाही.

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

आनंद, दुःख आणि विषाद यांपासून मन मागे घेणं म्हणजेच वैराग्य. कर्मांचा त्याग म्हणजे जे केलं आणि जे न केलं अशा सर्व कर्मांचा सोडून देणं.

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

सुखदुःखदायक दोन्ही प्रकारच्या कर्मांचा त्याग करणं, ह्यालाच संन्यास म्हणतात. या जड बदलांमध्ये, अव्यक्तापासून अगदी अविशिष्ट अवस्थेपर्यंत—