लिङ्गपुराणम्

अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया

जो कोणी आवर न घालता वागतो, तोही अशाच प्रकारे सुखी होतो; कधी पृथ्वी सोडून, तो आकाशात तेजाने खेळतो.

उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः

कधी तो वेदांचे सूक्ष्म अर्थ संक्षिप्तपणे सांगतो; कधी त्या अर्थाने श्लोकांची रचना करतो.

क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति

कधी तो हजारो गद्यरचना करतो; प्राणी आणि पक्ष्यांच्या समूहांचे आवाज समजण्याचे ज्ञानही मिळवतो.

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः

ब्रह्मापासून स्थावरांपर्यंत सर्व काही त्याला हातातील आवळ्यासारखे स्पष्ट दिसते; एवढे ज्ञान असताना अधिक काय सांगावे?

उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्

हे श्रेष्ठ ऋषी, त्या महात्म्याच्या मनात केवळ सरावाने शुद्ध आणि स्थिर ज्ञान उत्पन्न होते.

तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः

योग जाणणारा सर्व तेजस्वी रूपे, सर्व वस्तू, असंख्य दैवी प्रतिमा आणि हजारो विमानं पाहतो.

पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः

तो ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, यम, अग्नि, वरुण आणि इतर देव, तसेच ग्रह, तारे आणि हजारो लोक पाहतो.

पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु

समाधीस्थितीत असताना, तो पाताळातील रहिवाशांनाही पाहतो; आत्मज्ञानाच्या प्रकाशाने आणि स्थिरतेने त्यांना ओळखतो.

प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्

कृपेच्या अमृताने भरलेल्या मनाने, अज्ञानाचा अंधार दूर करून, तो पुरुष स्वतःच्या अंतर्यातील ईश्वराला पाहतो.

तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा

त्याच्या कृपेने धर्म, ऐश्वर्य, ज्ञान, वैराग्य आणि मोक्ष मिळतात; याबद्दल अधिक विचार करण्याची गरज नाही.

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः

दहा हजार वर्षे जरी गेली तरी योगाचे सर्व तपशील सांगता येणार नाहीत; हे श्रेष्ठ ऋषीहो, पाशुपत योगात दृढ राहावे.

सतां जितात्मनां साक्षाद् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः धर्मज्ञानां च साधूनाम् आचार्याणां शिवात्मनाम्

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे सज्जन, आत्मसंयमी, धर्मज्ञ, सदाचारी, गुरु आणि शिवस्वभावी आहेत—

दयावतां द्विजश्रेष्ठास् तथा चैव तपस्विनाम् संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम्

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे दयाळू, तपस्वी, संन्यासी, विरक्त, ज्ञानी आणि आत्म्यावर प्रभुत्व मिळवलेले आहेत—

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः

हे द्विजजनांनो, जे दानशूर, संयमी, सत्य बोलणारे, लोभ नसलेले, योगाभ्यास करणारे आणि वेद-शास्त्र शिकलेले आहेत—

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः सदिति ब्रह्मणः शब्दस् तदन्ते ये लभन्त्युत

ज्यांची कृत्ये वेद आणि स्मृती यांच्या विरोधात नाहीत, त्यांच्यावर महेश्वर प्रसन्न होतो. म्हणूनच ब्रह्मदेवाने हे सांगितले आहे आणि शेवटी हेच लोक ते फळ मिळवतात.

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे

ब्रह्माशी एकरूपता मिळते, म्हणूनच सज्जन लोक म्हणतात की जे दहा गुण आणि आठ साधने आपल्या आचरणात पाळतात—

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च

ते ना कधी रागावतात ना फार आनंदी होतात; ज्यांनी मन जिंकले आहे, त्यांना असेच ओळखले जाते, मग ती सामान्य वस्तू असो वा खास वस्तू असो.

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद् युक्तास्तस्माद्द्विजातयः वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे एकत्र आहेत म्हणून त्यांना द्विज म्हणतात; जो आपल्या जातीच्या आणि आश्रमाच्या कर्तव्यांत निष्ठावान असतो, तो स्वर्गादी सुखांचा कारणीभूत असतो.

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः

वेद आणि स्मृती यांचे ज्ञान ज्याला आहे, त्याला धर्मज्ञ म्हणतात; विद्या मिळवून जो ब्रह्मचारी गुरुच्या सेवेत असतो, तो सुद्धा श्रेष्ठ मानला जातो.

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः

कृत्यांची पूर्तता करणारा गृहस्थ सुद्धा सज्जन मानला जातो; वनात तपश्चर्या साधणारा वानप्रस्थ सुद्धा सज्जन म्हणून ओळखला जातो.

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः

संयमासाठी प्रयत्न करणारा संन्यासी योगसाधनेमुळे सज्जन म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे आश्रमधर्मांची पूर्तता करणारे सज्जन म्हणून स्मरणात राहतात.

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि संन्यासी—येथे धर्म आणि अधर्म हे दोन्ही शब्द कृतीवर आधारलेले आहेत.

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ धारणार्थे महान् ह्य् एष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः

चांगले आणि वाईट कर्म हे धर्म आणि अधर्म म्हणून ओळखले जाते; जीवनाला आधार देण्यासाठी 'धर्म' हा मोठा शब्द म्हणून सांगितला आहे.

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते

जेथे आधार किंवा मोठेपण नाही, तेथे अधर्म असे म्हणतात; येथे धर्म हा इच्छित फल मिळवण्यासाठी आचार्य सांगतात.

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्य् आचार्यैरुपदिश्यते वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः

अधर्म, जो अप्रिय फळ देतो, तोही आचार्यांनी सांगितला आहे; वयोवृद्ध लोक ना लोभी असतात, ना चंचल, ते आत्मसंयमी आणि कपट नसलेले असतात.

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि

जे आचार्य नीट शिकलेले, सरळ आणि प्रामाणिक असतात, त्यांना असेच म्हणतात; कारण ते स्वतः आचरण करतात आणि इतरांनाही योग्य मार्गावर आणतात.

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते

जो शास्त्रार्थ गोळा करतो, त्याला आचार्य म्हणतात; ऐकलेले 'श्रौत' आणि आठवलेले 'स्मार्त' असे ओळखावे.

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति

वेदांवर आधारलेली यज्ञकर्मे 'श्रौत' म्हणतात; जाती आणि आश्रमावर आधारलेली कृत्ये 'स्मार्त' म्हणतात; योग्य अर्थ ओळखून, विचारल्यावर जो लपवत नाही—

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च

जसे प्रत्यक्ष पाहिले तसेच येथे लिंगात सत्य सांगितले जाते; त्याचप्रमाणे ब्रह्मचर्य, मौन आणि उपवास.