लिङ्गपुराणम्

शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इत्यन्ये नेति चापरे

ध्वनीसारख्या विषयांचं जे ज्ञान आहे, त्यालाच ज्ञान म्हणतात; त्यात भ्रम नसलेलं ज्ञान काही लोक म्हणतात, तर काहीजण तसं नाही असं सांगतात.

यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् गुरुप्रकाशकं ज्ञानम् इत्यन्ये मुनयो द्विजाः

जे ज्ञान निर्मळ, शुद्ध, भेदरहित आणि कोणत्याही आधाराशिवाय आहे, जे गुरुचं प्रकाशन करतं, त्यालाच काही ऋषी आणि ब्राह्मण ज्ञान म्हणतात.

ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्

फक्त ज्ञानामुळेच मुक्ती मिळते; कृपा ही ज्ञानप्राप्तीसाठी असते; या दोन्हीमुळे योगी मुक्त होतो आणि आनंदमय होतो.

वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम् कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि

काही ऋषी म्हणतात की, कर्माने त्याच्याशी संबंध येतो; कल्पनेने निर्माण केलेलं रूप मागे घेऊन तो आपल्या इच्छेनेच वागतो.

द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः

त्या प्रभूचं आकाश हे डोकं आहे; अवकाश हे परमेश्वराची नाभी आहे; चंद्र, सूर्य आणि अग्नी ही त्याची डोळ्यं आहेत; दिशा म्हणजे त्या महात्म्याची कानं आहेत.

चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम् देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्

पाताळ त्याचे पाय आहेत, समुद्र त्याचं वस्त्र आहे; सर्व देवता त्याच्या बाहू आहेत आणि तारका त्याची दागिने आहेत.

प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः

प्रकृती ही त्याची पत्नी आहे आणि पुरुषाला लिंग असं म्हणतात; त्याच्या तोंडातून सर्व ब्राह्मण आणि भगवंत ब्रह्मा उत्पन्न झाले.

इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः

इंद्र आणि उपेंद्र त्याच्या बाहूंमधून, क्षत्रिय त्या महात्म्याच्या अंगातून, वैश्य त्याच्या मांड्यांमधून आणि शूद्र पिनाकधारीच्या पायांमधून उत्पन्न झाले.

पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा

पद्माच्या आकाराचे आणि इतर प्रकारचे केस त्याचे केस आहेत असं सांगितलं आहे; वारे त्याच्या नाकातून येतात, हालचाल श्रवणातून आणि स्मरणही त्यातूनच.

अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा

अशा प्रकारे तो कर्माचा आत्मा आहे, प्रकृतीपासून सर्व काही सुरू करतो; तो श्रीमंत पुरुष फक्त ज्ञानानेच ओळखता येतो, दुसऱ्या मार्गाने नाही.

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

हजारो कर्मयज्ञांपेक्षा तपयज्ञ श्रेष्ठ आहे; हजारो तपयज्ञांपेक्षा जपयज्ञ श्रेष्ठ आहे.

जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्

हजारो जपयज्ञांपेक्षा ध्यानयज्ञ श्रेष्ठ आहे; ध्यानयज्ञापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही; ध्यान हे ज्ञान मिळवण्याचं साधन आहे.

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः

जेव्हा योगी समत्वात स्थिर राहून ध्यानाने पाहतो, तेव्हा ध्यानयज्ञात मग्न असणाऱ्याजवळ शिव प्रत्यक्ष असतो.

नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः

खऱ्या ज्ञान असणाऱ्यांना शुद्धतेच्या किंवा प्रायश्चित्ताच्या कर्मांची गरज नसते; ब्रह्मज्ञान असो वा नसो, सर्व लोक फक्त ज्ञानामुळेच शुद्ध होतात.

नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा

ज्यांना विचारशक्ती आहे, त्यांच्यासाठी या जगात कृती, सुख किंवा दुःख नसते; ध्यानात मग्न असणाऱ्यांसाठी धर्म, अधर्म, जप आणि होम हे नेहमीच त्यांच्या अंतरंगात असतात.

परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

परमानंदस्वरूप, निर्मळ, मंगल, नाशरहित, अविभाज्य आणि सर्वत्र असलेलं लिंग योग्यांच्या हृदयात स्थिर आहे, असं ओळखावं.

लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर् बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः

द्विजजन सांगतात की लिंग दोन प्रकारचं असतं: बाह्य आणि आंतर; श्रेष्ठ मुनी म्हणतात की बाह्य लिंग स्थूल असतं आणि आंतर लिंग सूक्ष्म असतं.

कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः

कर्मयज्ञात रमणारे लोक स्थूल लिंगाच्या पूजेत आसक्त असतात; अशा लोकांच्या भावना जागवण्यासाठीच स्थूल मूर्ती आहे, अन्य कारण नाही.

आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा

ज्याला आपल्या अंतरंगातील लिंग प्रत्यक्ष जाणवत नाही, तो मूढ आहे; तो सर्व काही बाह्यच समजतो आणि दुसरं काहीच मानत नाही.

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

ज्ञानी लोकांसाठी सूक्ष्म, निर्मळ आणि नाशरहित लिंग प्रत्यक्ष अनुभवता येतं; जसं अज्ञानी लोकांसाठी माती, लाकूड यांसारख्या वस्तूंमधून स्थूल लिंगाची कल्पना होते.

अर्थो विचारतो नास्तीत्य् अन्ये तत्त्वार्थवेदिनः निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः

जे तत्त्वाचा अर्थ जाणतात, ते म्हणतात की विचाराने वेगळेपण राहत नाही; सगळीच सृष्टी शिवारूप आहे, गुणांसह आणि गुणांशिवाय.

व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे

सज्जनांनो, जसं एका मडक्यातील आकाश एकच दिसतं, तसं काही जण म्हणतात की वेगळेपण आणि एकरूपता हे शंकराचेच आहेत.

प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थो ऽपि दिवाकरः एको ऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः

समजून घेण्यासाठी, सज्जनांनो, जरी सूर्य एकच असला तरी वेगवेगळ्या पाण्याच्या पात्रांत तो अनेक दिसतो.

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः

स्वर्गात आणि पृथ्वीवर सर्व जीव पंचमहाभूतांनी बनलेले आहेत; तरीही जाती आणि व्यक्तींच्या वेगळेपणामुळे ते अनेक दिसतात.

दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् भेदो जनानां लोके ऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः

जे काही दिसतं किंवा ऐकू येतं, ते सर्व शिवारूपच आहे असं समजा; या जगात लोकांमधील भेद फक्त भास आहे, विचार केला तर.

स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः

माणूस स्वप्नात मोठ्या सुखांचा अनुभव घेतो आणि सुखी किंवा दुःखी होतो; पण विचार केला तर ना सुख ना दुःख खरंच अनुभवलेलं नसतं.

एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः

असंच वेदांचा खरा अर्थ जाणणारे इतरही म्हणतात: संसारात अडकलेल्या लोकांच्या हृदयात सकल गुणांनी युक्त परमेश्वर प्रत्यक्ष वास करतो.

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते

योग्यांसाठी देव गुणरहित असतो; ज्ञानी लोकांसाठी तो सर्वत्र व्यापलेला असतो; परमेश्वराच्या तीन रूपांची या जगात स्तुती केली जाते.

निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः

पहिलं रूप निराकार, दुसरं गुणयुक्त आणि गुणरहित, आणि तिसरं केवळ गुणयुक्त; याशिवाय दुसरं काही नाही, हे द्विजश्रेष्ठांनो.