लिङ्गपुराणम्

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्

जो ज्ञानी साक्षात एकरूपतेत स्थिर असतो, तो ब्रह्माचा आनंद जाणतो; धारणा म्हणजे बारा प्रमाण, ध्यान म्हणजे बारा धारणा.

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिर् अभिधीयते अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते

ध्यानाच्या बारा पायऱ्यांपर्यंतची स्थिती 'समाधी' म्हणून ओळखली जाते; किंवा, ज्ञानी लोकांना फक्त संगतीमुळेही ती प्राप्त होते, हे ब्राह्मणांनो.

प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः

किंवा, प्रयत्नाने दोघांनाही ती समानपणे मिळते, मग ते फार काळाने असो किंवा लवकर, हे द्विजांनो; पण साधना करत असताना योगाच्या अडथळ्यांचा पुन्हा उदय होतो.

नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः

पण हे अडथळेही वारंवार सरावाने आणि गुरुप्रती भक्तीने नाहीसे होतात.

आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः

सुरुवातीला आळस येतो, त्यानंतर आजाराची वेदना निर्माण होते; मग निष्काळजीपणा, शंका आणि या विषयात मनाची स्थैर्यहीनता येते.

अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता

श्रद्धेचा अभाव, अनुभव न होणे, गोंधळ आणि तीन प्रकारची दुःखे यानंतर येतात; मनाची खिन्नता, अयोग्य गोष्टींमध्ये असमर्थता आणि योग्य गोष्टींमध्ये समर्थता येते.

दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः

मुनिंना योगाच्या अडथळे दहा प्रकारे निर्माण होतात: आळस, कृतीचा अभाव, शरीर आणि मनावर जडपणा.

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्

शरीरातील घटकांच्या असमतोलामुळे होणारे रोग, कर्मामुळे येणारे आणि दोषांमुळे होणारे रोग; आणि समाधीसाठी साधनांचा विचार न करणे म्हणजेच निष्काळजीपणा.

इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः

'हे आहे' की 'ते आहे' असा दोन्ही बाजूंनी स्पर्शलेले ज्ञान म्हणजेच स्थानाबद्दल शंका; आणि मनाची स्थैर्यहीनता म्हणजे योग्यांना खरी स्थिरता न मिळणे.

लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च

स्थिती मिळाल्यावरही, मनाच्या बंधनामुळे श्रद्धेचा अभाव आणि साधनांमध्ये स्थैर्य नसते.

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते

मन गुरू, ज्ञान, आचार किंवा शिव वगैरेवर स्थिर असताना, चुकीचे ज्ञान म्हणजे भ्रमित दृष्टी असे म्हणतात.

अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्

स्वतः नसलेल्या गोष्टीत आत्म्याचे ज्ञान, अज्ञानामुळे त्याच्या सान्निध्यात होते, ते अंतरंग दुःख म्हणतात; तसेच बाह्य कारणांनी होणारे दुःखही.

आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्

दैवी कारणांनी होणारे दुःख हे तिसरे समजले जाते, आणि ही तिन्ही दुःखे नैसर्गिक आहेत; इच्छा पूर्ण न झाल्यामुळे मन अस्वस्थ होते, असे सांगितले आहे.

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्

मनाची खिन्नता ही अत्युच्च वैराग्याने थांबवावी; अज्ञान आणि रजोगुण यांच्या स्पर्शाने जी खिन्नता येते, तिला 'दुर्मन' म्हणतात.

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः

जेव्हा मनात खिन्नता निर्माण होते, तेव्हा तिला 'दुर्मन' म्हणतात; योग्य-अयोग्याचा विचार न करता हट्टाने काही स्वीकारणे.

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्

विविध विषयांमध्ये मनाची अस्थिरता म्हणजेच अडथळा; हेच योग्यांसाठी योगाच्या अडथळे आहेत.

अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः

ज्याच्यात अत्यंत उत्साह असतो, त्याचे हे अडथळे नक्कीच नाहीसे होतात; अडथळे नाहीसे झाल्यावर योगी पुढे जातो, हे द्विजांनो.

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता

सर्व उपसर्ग येतात, ते सिद्धी न झाल्याची चिन्हे आहेत; प्रथम सिद्धी म्हणजे अंतःप्रेरणा, दुसरी म्हणजे श्रवण.

वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

तिसरी सिद्धी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, म्हणजे माहिती मिळणे; चौथी येथे म्हणजे दर्शन; पाचवी म्हणजे चव, आणि सहावी म्हणजे संवेदना.

स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः

म्हणून, अगदी लहान अशा अद्भुत शक्तींचा त्याग केल्यावर, खऱ्या साधकाला मिळणाऱ्या सिद्धी म्हणजे प्रत्यक्ष ज्ञान, अंतःप्रेरणेची जागृती आणि तीच स्थिती — हेच खरे साध्य आहे.

बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते

ज्या बुद्धीने आपण जाणण्यासारख्या गोष्टी समजून घेतो, तीच बुद्धी म्हणतात. ती सूक्ष्म, लपलेली, भूतकाळातील, दूरची किंवा भविष्यातील असो, ती सर्वकाही ओळखते.

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः

सर्व ठिकाणी आणि सर्व काळ ज्ञान प्रकट होतं, ते अंतःप्रेरणेच्या अनुक्रमाने. योगी सर्व शब्द ऐकून सहज समजून घेतो.

ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता

लहान, मोठ्या आणि दीर्घ अशा सूक्ष्म ध्वनींचे, तसेच गुप्त ध्वनी ऐकूनही, स्पर्शाची जाणीव होते; ह्यालाच प्रत्यक्ष ज्ञान म्हणतात.

दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः

दैवी रूपांचं दर्शन केल्यावर, सहजपणे त्यांचं दर्शन होतं; दैवी रसाची जाणीव झाल्यावर, त्याचा आस्वादही सहज मिळतो.

वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः

बुद्धीच्या जाणीवेने योगी दैवी सुगंधांचं सार सर्व लोकांत, अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत, ओळखू शकतात, हे द्विजांनो.

जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः

या जगात, शरीरात, चौसष्ट गुण समान प्रमाणात आहेत, आणि हे सर्व गुण अडथळ्यांमुळे निर्माण झालेले आहेत, हे द्विजांनो.

संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः

स्वतःच्या सर्व अडथळ्यांमुळे निर्माण झालेल्या गोष्टी — पिशाच्च, पृथ्वीवरील आणि जलातील, तसेच राक्षसांच्या नगरीतील — या नेहमीच सोडाव्या लागतात, हे द्विजांनो.

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्

यक्षांच्या लोकात तेजस्वी गुण, गंधर्वांच्या लोकात वायूचा गुण, इंद्राच्या लोकात आकाशाचा गुण आणि सोमाच्या लोकात मानसिक गुण प्रबळ असतो.

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्

प्रजापतीच्या लोकात अहंकार असतो; ब्रह्माच्या लोकात श्रेष्ठ ज्ञान असतं; पहिल्या लोकात आठ, दुसऱ्यात सोळा रूपं आढळतात.