लिङ्गपुराणम्

पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश् च मन्दरः अस्ताद्रिरुदयाद्रिश् च उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ

रथाच्या मध्यभागी आकाश म्हणजे कमळ होतं, रथाचं शरीर मंदार पर्वत होतं; पश्चिम पर्वत आणि पूर्व पर्वत हे दोन्ही त्याचे अक्ष मानले गेले.

अधिष्ठानं महामेरुर् आश्रयाः केसराचलाः वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसंगमौ

या रथाचा पाया महा मेरू आहे, त्याचे आधार केसर पर्वत आहेत, त्याचा वेग म्हणजे एक वर्ष, आणि त्याच्या चाकांची संगती म्हणजे अयन.

मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश् च वै

त्याच्या क्षणांना बंधुरा असे म्हणतात, त्याच्या कड्या म्हणजे कला, त्याच्या विभागांना काष्ठा म्हणतात, गोट्या म्हणजे अक्षदंड, आणि कणा म्हणजे क्षण.

निमेषाश्चानुकर्षाश् च ईषा चास्य लवाः स्मृताः द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ

निमेष आणि अनुकार्ष हे त्याचे भाग आहेत, लव हे त्याचे सूक्ष्म माप आहे, आकाश हे त्याचे आवरण आहे, तर स्वर्ग आणि मोक्ष हे त्याचे दोन ध्वज आहेत.

धर्मो विरागो दण्डो ऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः दक्षिणाः संधयस्तस्य लोहाः पञ्चाशदग्नयः

धर्म, वैराग्य आणि दंड हे त्याचे दांडे आहेत; यज्ञ हे त्या दांड्यांवर आधारलेले आहेत; दक्षिणा म्हणजे त्याच्या सांध्य, आणि पन्नास अग्नी हे त्याचे धातू आहेत.

युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः

युगाच्या दोन टोकांना धर्म आणि काम असे मानले जाते; मार्गदर्शक दांडा म्हणजे अव्यक्त, आणि बुद्धी हे त्याचे बांबूचे काठी आहे.

कोणस् तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम् इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समन्ततः

कोन म्हणजे अहंकार, पंचमहाभूत हे त्याचे बळ, आणि इंद्रिये ही त्याची सर्व बाजूंनी शोभा आहेत.

श्रद्धा च गतिरस्यैव वेदास्तस्य हयाः स्मृताः पदानि भूषणान्येव षडङ्गान्युपभूषणम्

श्रद्धा आणि गती हे त्याचेच आहेत; वेद हे त्याचे घोडे मानले जातात; पाद म्हणजे त्याची अलंकारे, आणि षडंग हे त्याचे विशेष भूषण आहेत.

पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः

पुराण, न्याय, मीमांसा आणि धर्मशास्त्रे, हे सर्व उत्तम व्रतींच्या वस्त्रांसारखे आहेत, आणि त्यात सर्व गुणधर्म आहेत.

मन्त्रा घण्टाः स्मृतास्तेषां वर्णाः पादास्तथाश्रमाः अवच्छेदो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः

मंत्र हे त्याच्या घंटा आहेत, अक्षरे म्हणजे त्याचे पाय, आणि आश्रम हे त्याचे आधार आहेत; त्याची सीमा अनंत आहे, आणि ती हजार फण्यांनी सुशोभित आहे.

दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश् च ह पुष्कराद्याः पताकाश् च सौवर्णा रत्नभूषिताः

दिशा या या रथाच्या चाकांसारख्या आहेत, तसेच उपदिशाही; कमळ वगैरे सुवर्ण आणि रत्नांनी सजलेली पताका म्हणजे त्याचे ध्वज आहेत.

समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः गङ्गाद्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः

चारही समुद्र हे त्याच्या रथाच्या दोऱ्या आहेत; गंगा वगैरे श्रेष्ठ नद्या सर्व अलंकारांनी सजलेल्या आहेत.

चामरासक्तहस्ताग्राः सर्वाः स्त्रीरूपशोभिताः तत्रतत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम्

सर्व स्त्रिया, हातात चामर घेऊन, सुंदर रूपात सजलेल्या, जागोजागी उभ्या राहून त्या रथाची शोभा वाढवत आहेत.

आवहाद्यास् तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम् सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः

सात उत्तम सुवर्ण पायऱ्या आहेत; सारथी म्हणजे भगवंत ब्रह्मा, आणि देव हे शस्त्रधारी म्हणून ओळखले जातात.

प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम् लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः

त्याचा अंकुश म्हणजे ब्रह्म, प्रणव म्हणजे ब्रह्माचे दैवत, आणि लोकालोक पर्वत हे त्याच्या सभोवताली असलेले पायऱ्या आहेत.

विषमश् च तदा बाह्यो मानसाद्रिः सुशोभनः नासाः समन्ततस्तस्य सर्व एवाचलाः स्मृताः

मनाचा बाह्य पर्वत असमान आणि सुंदर आहे; त्याच्या सभोवताली असलेले सर्व पर्वत त्याचे नाक मानले जातात.

तलाः कपोताः कापोताः सर्वे तलनिवासिनः मेरुरेव महाछत्रं मन्दरः पार्श्वडिण्डिमः

तल, कपोत, आणि कापोत हे सर्व तळातील रहिवासी आहेत; मेरू हे मोठे छत्र आहे, आणि मंदार म्हणजे बाजूचा डमरू आहे.

शैलेन्द्रः कार्मुकं चैव ज्या भुजङ्गाधिपः स्वयम् कालरात्र्या तथैवेह तथेन्द्रधनुषा पुनः

शैलेंद्र म्हणजे धनुष्य, त्याची प्रत्यंचा म्हणजे नागांचा अधिपती, तसेच काळरात्र आणि इंद्रधनुष्य हेही त्याच्या प्रत्यंचा आहेत.

घण्टा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी इषुर्विष्णुर्महातेजाः शल्यं सोमः शरस्य च

घंटा म्हणजे सरस्वती देवी, जी वेदांचे रूप आहे; बाण म्हणजे तेजस्वी विष्णु, आणि बाणाचा टोक म्हणजे सोम.

कालाग्निस्तच्छरस्यैव साक्षात्तीक्ष्णः सुदारुणः अनीकं विषसम्भूतं वायवो वाजकाः स्मृताः

त्याचा तोंड म्हणजेच काळाचा प्रचंड, भयंकर अग्नी आहे; विषातून निर्माण झालेले वारे हेच त्याचे घोडे मानले जातात.

एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा सारथिं जगतां चैव ब्रह्माणं प्रभुमीश्वरम्

अशा प्रकारे दिव्य रथ, धनुष्य, बाण, सारथी आणि जगांचा स्वामी ब्रह्मा यांची निर्मिती केली.

आरुरोह रथं दिव्यं रणमण्डनधृग् भवः सर्वदेवगणैर्युक्तं कम्पयन्निव रोदसी

भवाने रणासाठी सजवलेला तो दिव्य रथ सर्व देवगणांसह जणू काही आकाश आणि पृथ्वी हलवतो आहे असे वाटावे, असा चढला.

ऋषिभिः स्तूयमानश् च वन्द्यमानश् च बन्दिभिः उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्यविशारदैः

ऋषी त्याची स्तुती करीत होते, गायक त्याचे गुणगान करीत होते आणि नृत्यात पारंगत अप्सरांचा समूह त्याच्या समोर नाचत होता.

सुशोभमानो वरदः सम्प्रेक्ष्यैव च सारथिम् तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसंभृतम्

वर देणारा तो तेजस्वी प्रभु, रथावर चढताना सारथ्याकडे पाहत होता; तो रथ सर्व जगातील जीवांनी भरलेला आणि तयार केलेला होता.

शिरोभिः पतिता भूमीं तुरगा वेदसंभवाः अथाधस्ताद्रथस्यास्य भगवान् धरणीधरः

वेदातून उत्पन्न झालेले घोडे आपले डोके खाली घालून जमिनीवर पडले; तेव्हा त्या रथाखाली भगवान, पृथ्वीचे धारक, प्रकट झाले.

वृषेन्द्ररूपी चोत्थाप्य स्थापयामास वै क्षणम् क्षणान्तरे वृषेन्द्रो ऽपि जानुभ्यामगमद्धराम्

वृषभराजाचा रूप घेऊन त्यांनी घोड्यांना उचलले आणि थोडा वेळ उभे केले; पण लगेचच वृषभराज पुन्हा गुडघ्यावर जमिनीवर पडला.

अभीषुहस्तो भगवान् उद्यम्य च हयान् विभुः स्थापयामास देवस्य वचनाद्वै रथं शुभम्

भगवान, हातात बाण घेऊन, घोड्यांना उचलले आणि देवाच्या आज्ञेने शुभ्र रथ योग्य जागी ठेवला.

ततो ऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम्

नंतर त्यांनी मन आणि वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे प्राचीन, आकाशात राहणाऱ्या बलाढ्य दानवांकडे हाकले.

अथाह भगवान् रुद्रो देवानालोक्य शङ्करः पशूनामाधिपत्यं मे दत्तं हन्मि ततो ऽसुरान्

तेव्हा भगवान रुद्र, देवांकडे पाहून म्हणाले, 'प्राण्यांवर अधिपत्य मला दिले आहे; म्हणून मी असुरांचा वध करीन.'