लिङ्गपुराणम्

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः

ख्याती म्हणजे जी अनेक प्रकारे ज्ञानाने वगैरे प्रकट होते. ईश्वर हा सर्व तत्त्वांचा स्वामी असून, सर्व काही जाणतो.

मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते

मतीमुळे माणूस विचार करतो, हे ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ आहे. जी अर्थ समजावते, तिलाच बुद्धी म्हणतात.

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी

या बुद्धीचा स्पष्टपणा प्राणायामाने साधता येतो. प्राणायामामुळे सर्व दोष दूर करता येतात — ह्यालाच यम म्हणतात.

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

पाप धारणांनी आणि प्रत्याहाराने नष्ट करता येतं. विषयांना विषासारखे समजून, ईश्वर नसलेल्या गुणांवर ध्यान करावं.

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्

समाधीने उत्तम यती आपली प्रज्ञा वाढवतात. योग्य स्थिती मिळाल्यावर, योगाची आठ अंगे एकामागोमाग एक पाळावीत.

लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

योगसिद्धीसाठी योग्य पद्धतीने आसने मिळविल्यानंतर, आत्मज्ञान असलेला साधक योग्य वेळीच योगदर्शन अनुभवतो; चुकीच्या वेळी ते दिसत नाही.

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे

अग्नीच्या साधनेत, पाण्यात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, कीटकांनी भरलेल्या जागी, स्मशानभूमीत, जीर्ण गोठ्यात किंवा चौकात—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते

गोंगाट असलेल्या, भीतीदायक, वारुळांच्या ढिगावर, अपवित्र, वाईट लोकांनी व्यापलेल्या किंवा डासांसारख्या कीटकांनी भरलेल्या जागी—

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु

जिथे शरीराला त्रास होतो किंवा मन अस्वस्थ असते तिथे साधना करू नये; पण गुप्त, शुभ, रम्य अशा जागी, पर्वताच्या गुहेत साधना करावी.

भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वने ऽपि वा गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते

शेतात, गुप्त जागी, रम्य वनात किंवा घरी शुभ अशा जागी, एकांतात, जिथे प्राणी नाहीत अशा ठिकाणी साधना करावी.

अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते

अत्यंत स्वच्छ, नीट लिंपलेल्या, सुंदर सजवलेल्या, आरशासारख्या चमकणाऱ्या आणि कृष्णागुरूच्या सुगंधाने भरलेल्या जागी—

नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते

नानाविध फुलांनी सजवलेल्या, वर छत्रांनी शोभिवलेल्या, फळे व कोवळी पाने असलेल्या, कुश व फुलांनी युक्त अशा जागी—

समासनस्थो योगाङ्गान्य् अभ्यसेद्धृषितः स्वयम् प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद् भवं देवीं विनायकम्

योग्य आसनावर बसून, प्रथम गुरुला वंदन करून, मग भव, देवी आणि विनायक यांना नमस्कार करून, योगाचे अंग साधकाने मन लावून सरावावे.

योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा

योगाचा जाणकार योगीश्वर व त्यांच्या शिष्यांसमोर, स्वस्तिक, बध्द, पद्म किंवा अर्धपद्म आसन घेऊन योगाभ्यास करावा.

समजानुस् तथा धीमान् एकजानुरथापिवा समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ

दोन्ही गुडघे समांतर ठेवून किंवा एक गुडघा वर ठेवून, दोन्ही पाय जवळ घेऊन, स्थिर व दृढ आसन धारण करावे.

संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

तोंड बंद, डोळे स्थिर, छाती सरळ, टाचांनी वृषणांचे व जननेंद्रियाचे रक्षण करावे.

किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

डोके थोडे वर, दात एकमेकांना न लागता, नाकाच्या टोकाकडे पाहत, इतर दिशांना न पाहता बसावे.

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत्

अंधारावर रजोगुण, रजोगुणावर सत्त्वगुण आच्छादून, मग सत्त्वात स्थिर राहून, शिवाचे ध्यान करावे.

ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः

ओंकाराने व्यक्त होणाऱ्या, दिव्याच्या ज्योतीसारख्या, परम शुद्ध स्वरूपाचे ध्यान, कमळाच्या कुडीमध्ये एकाग्रतेने करावे.

नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा

किंवा जाणकार साधकाने, नाभीखाली, तीन बोटे एवढ्या आकाराचे, आठ किंवा पाच पाकळ्यांचे श्रेष्ठ कमळ ध्यानात घ्यावे.

त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः सौरं सौम्य तथाग्नेयम् अथ वानुक्रमेण तु

तसेच अग्नीमंडलातील त्रिकोण, चंद्रमंडल, सूर्यमंडल, त्यांच्या शक्तींसह; सूर्य, चंद्र, अग्नी अशा योग्य क्रमाने ध्यान करावे.

आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम्

मग अग्नी, नंतर सूर्य, त्यानंतर चंद्र, अशा प्रकारे अग्नीच्या खाली ठेवून, धर्मादी चार विभागही तसेच ध्यानात घ्यावे.

गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम्

मंडलावर तीन गुणांचा योग्य क्रमाने विचार करावा आणि सत्त्वात स्थिर राहून, आपल्या शक्तीने वेढलेल्या रुद्राचे ध्यान करावे.

नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत्

ध्यान नेमकेपणाने नाभीवर, गळ्यावर, भुवयांच्या मध्ये, कपाळाच्या मध्यभागी किंवा डोक्याच्या टोकावर करावे.

द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम्

कोणी दोन पाकळ्यांच्या, सोळा किरणांच्या, बारा किरणांच्या, दहा किरणांच्या, सहा बाजूच्या किंवा चार बाजूच्या कमळात शिवाचे ध्यान करावे.

कनकाभे तथागारसंनिभे सुसिते ऽपि वा द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमे ऽपि वा

ते ध्यान कधी सोन्यासारखे तेजस्वी, कधी राजवाड्यासारखे भव्य, कधी शुभ्र, कधी बारा सूर्यांसारखे उजळ, तर कधी चंद्राच्या पूर्णाकृतीसारखे दिसते.

विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् अग्निवर्णे ऽथवा विद्युद् वलयाभे समाहितः

कधी विजेसारख्या चमकणाऱ्या ठिकाणी, कधी अग्निसारख्या रंगात किंवा विजेच्या वर्तुळासारख्या तेजात, एकाग्रतेने परमेश्वराचे ध्यान करावे.

वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभे ऽपि वा नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत्

कोणी वज्राच्या टोकासारख्या तेजस्वी, पद्मरागासारख्या लाल, किंवा निळसर-तांबड्या वर्तुळात योगी ध्यान करतो.

महेश्वरं हृदि ध्यायेन् नाभिपद्मे सदाशिवम् चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम्

हृदयात महेश्वराचे, नाभीच्या कमळात सदाशिवाचे, कपाळावर चंद्रकोरीधारीचे आणि भुवयांच्या मध्ये स्वतः शंकराचे ध्यान करावे.