लिङ्गपुराणम्

प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च

म्हणूनच जो वायू शरीरात हालचाल करतो, त्याला प्राण म्हणतात. अपान हा वायू अन्न वगैरे गोष्टी योग्य क्रमाने बाहेर टाकतो.

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः

व्यान हा वायू सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि आजार वगैरे गोष्टींना चाळवतो. तो मर्मस्थळांना हलवतो, आणि त्यालाच उदान म्हणतात.

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः

समान हा वायू सर्व अंगांना समतोल ठेवतो. हे पाच वायू असे ओळखले जातात. नाग वायू डकार येण्यासाठी, कूर्म डोळे उघडण्यासाठी कारणीभूत असतो.

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि

कृकल वायू भूक लावतो, देवदत्त वायू जांभई आणतो, आणि धनंजय हा मोठा आवाज करणारा, सर्वत्र पसरलेला वायू आहे, जो मृत्यूनंतरही राहतो.

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये

या दहा वायूंचा स्पष्टपणा प्राणायामामुळे साधता येतो. चौथं नाव, द्विजांनो, या चार वायूंना दिलं गेलं आहे.

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च

विश्व, महान, प्रज्ञा, मन, ब्रह्मा, चिती, स्मृती, ख्याती, संवित, मग ईश्वर आणि मती — ही नावं ओळखली जातात.

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति

द्विजांनो, ही बुद्धीची, म्हणजेच महत्त्वाची नावं सांगितली आहेत. या बुद्धीचा स्पष्टपणा प्राणायामाने साधता येतो.

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः

विश्व म्हणजे सर्वत्र असणं, हे ऋषिश्रेष्ठा, सर्व तत्त्वांमध्ये ज्येष्ठ आहे, आणि महान हे सर्वांत मोठं आहे.

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः

ज्याचं प्रमाण आणि ज्ञानाचं गूढ आहे, ज्यातून मन विचार करतं, त्याच्या विशालतेमुळे आणि वाढवण्याच्या शक्तीमुळे ब्रह्मा असं ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात.

सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः

चिती ही सर्व कर्मे भोगासाठी गोळा करते, म्हणून ती आठवली जाते. स्मृती म्हणजे जी आठवते, आणि संवित म्हणजे जिच्यामुळे सर्वकाही कळतं.

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः

ख्याती म्हणजे जी अनेक प्रकारे ज्ञानाने वगैरे प्रकट होते. ईश्वर हा सर्व तत्त्वांचा स्वामी असून, सर्व काही जाणतो.

मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते

मतीमुळे माणूस विचार करतो, हे ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ आहे. जी अर्थ समजावते, तिलाच बुद्धी म्हणतात.

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी

या बुद्धीचा स्पष्टपणा प्राणायामाने साधता येतो. प्राणायामामुळे सर्व दोष दूर करता येतात — ह्यालाच यम म्हणतात.

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

पाप धारणांनी आणि प्रत्याहाराने नष्ट करता येतं. विषयांना विषासारखे समजून, ईश्वर नसलेल्या गुणांवर ध्यान करावं.

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्

समाधीने उत्तम यती आपली प्रज्ञा वाढवतात. योग्य स्थिती मिळाल्यावर, योगाची आठ अंगे एकामागोमाग एक पाळावीत.

लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

योगसिद्धीसाठी योग्य पद्धतीने आसने मिळविल्यानंतर, आत्मज्ञान असलेला साधक योग्य वेळीच योगदर्शन अनुभवतो; चुकीच्या वेळी ते दिसत नाही.

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे

अग्नीच्या साधनेत, पाण्यात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, कीटकांनी भरलेल्या जागी, स्मशानभूमीत, जीर्ण गोठ्यात किंवा चौकात—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते

गोंगाट असलेल्या, भीतीदायक, वारुळांच्या ढिगावर, अपवित्र, वाईट लोकांनी व्यापलेल्या किंवा डासांसारख्या कीटकांनी भरलेल्या जागी—

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु

जिथे शरीराला त्रास होतो किंवा मन अस्वस्थ असते तिथे साधना करू नये; पण गुप्त, शुभ, रम्य अशा जागी, पर्वताच्या गुहेत साधना करावी.

भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वने ऽपि वा गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते

शेतात, गुप्त जागी, रम्य वनात किंवा घरी शुभ अशा जागी, एकांतात, जिथे प्राणी नाहीत अशा ठिकाणी साधना करावी.

अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते

अत्यंत स्वच्छ, नीट लिंपलेल्या, सुंदर सजवलेल्या, आरशासारख्या चमकणाऱ्या आणि कृष्णागुरूच्या सुगंधाने भरलेल्या जागी—

नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते

नानाविध फुलांनी सजवलेल्या, वर छत्रांनी शोभिवलेल्या, फळे व कोवळी पाने असलेल्या, कुश व फुलांनी युक्त अशा जागी—

समासनस्थो योगाङ्गान्य् अभ्यसेद्धृषितः स्वयम् प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद् भवं देवीं विनायकम्

योग्य आसनावर बसून, प्रथम गुरुला वंदन करून, मग भव, देवी आणि विनायक यांना नमस्कार करून, योगाचे अंग साधकाने मन लावून सरावावे.

योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा

योगाचा जाणकार योगीश्वर व त्यांच्या शिष्यांसमोर, स्वस्तिक, बध्द, पद्म किंवा अर्धपद्म आसन घेऊन योगाभ्यास करावा.

समजानुस् तथा धीमान् एकजानुरथापिवा समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ

दोन्ही गुडघे समांतर ठेवून किंवा एक गुडघा वर ठेवून, दोन्ही पाय जवळ घेऊन, स्थिर व दृढ आसन धारण करावे.

संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

तोंड बंद, डोळे स्थिर, छाती सरळ, टाचांनी वृषणांचे व जननेंद्रियाचे रक्षण करावे.

किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

डोके थोडे वर, दात एकमेकांना न लागता, नाकाच्या टोकाकडे पाहत, इतर दिशांना न पाहता बसावे.

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत्

अंधारावर रजोगुण, रजोगुणावर सत्त्वगुण आच्छादून, मग सत्त्वात स्थिर राहून, शिवाचे ध्यान करावे.

ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः

ओंकाराने व्यक्त होणाऱ्या, दिव्याच्या ज्योतीसारख्या, परम शुद्ध स्वरूपाचे ध्यान, कमळाच्या कुडीमध्ये एकाग्रतेने करावे.