लिङ्गपुराणम्

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

तिसरी सृष्टी म्हणजे वरच्या दिशेने जाणारा प्रवाह, जो वर स्थिर आहे; कारण ती वर जाते, म्हणून तिला ऊर्ध्वगामी प्रवाह असे म्हणतात.

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

हे जीव आनंद आणि सुखाने भरलेले, बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी झाकलेले, पण बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी प्रकाशमान आहेत; त्यांना ऊर्ध्वगामी प्रवाहातून जन्मलेले म्हणतात.

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

सत्त्वगुणाच्या संयोगाने निर्माण झालेले हे जीव सत्त्वातून उत्पन्न झालेले म्हणून ओळखले जातात; तिसरी ऊर्ध्वगामी सृष्टी ही देवांची सृष्टी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

हे जीव बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी प्रकाशमान असून, ऊर्ध्वगामी प्रवाहातून उत्पन्न झालेले म्हणून ओळखले जातात; हे ऊर्ध्वगामी जीव समाधानी आत्मे म्हणून ज्ञानी लोक ओळखतात.

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ऊर्ध्वगामी देवांची सृष्टी झाल्यावर वरद ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्याने पुढील सृष्टीचा विचार केला.

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

प्रभु, सर्वांचा स्वामी, त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण केली, जी साध्य करणारी होती; मग सत्याचा ध्यास घेत त्याच्या ध्यानातून ती प्रकट झाली.

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

तेव्हा प्रकट सृष्टीतून साध्य करणारी, पुढे जाणारी सृष्टी निर्माण झाली; कारण ती पुढे जाते, म्हणून तिला पुढे जाणारा प्रवाह असे म्हणतात.

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

हे जीव प्रकाशाने भरलेले, अंधार मिसळलेले आणि रजोगुण प्रधान आहेत; म्हणून ते दुःखाने भरलेले आणि पुन्हा पुन्हा कृती करणारे आहेत.

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

हे मानव साध्य करणारे असून, बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी झाकलेले आहेत.

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

ते तारका वगैरे आठ प्रकारच्या लक्षणांनी युक्त, आठ प्रकारांनी स्थिर आहेत.

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

हे सिद्ध आत्मा असलेले मानव, गंधर्वांसारखे धर्म असणारे आहेत; म्हणून ही तेजस्वी सृष्टी पुढे जाणारा प्रवाह म्हणून ओळखली जाते.

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

पंचवा निर्माण म्हणजे कृपादानाची सृष्टी होय, जी चार प्रकारांनी प्रस्थापित आहे — उलट्या मार्गाने, शक्तीने, सिद्धीने आणि तृप्तीने.

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

स्थावर जीवांमध्ये उलट्या मार्गाने, पशुयोनींमध्ये शक्तीने, मनुष्यांमध्ये सिद्ध आत्मे, तर ऋषी आणि देवांमध्ये पूर्ण कृपा होते.

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

हीच प्राकृत सृष्टी आहे; वैकृत सृष्टी नववी मानली जाते; भूतादी आणि जीवांची सहावी सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

ते पुन्हा त्या भूतादी आणि जीवांच्या नाश व स्थितीला जाणतात; तसेच भूतादी आणि जीवांची सातवी सृष्टीही ओळखली जाते.

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

हे सर्व ग्रहण करणारे, विभागण्यात रमणारे, चवी घेणारे, अस्थिर वर्तन असणारे आणि भूतादीपासून सुरू होणारे म्हणून ओळखले जातात.

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

उलट्या मार्गाने आणि शक्तीअभावी भूतादीची स्थापना होते; महत्तत्त्वापासूनची पहिली सृष्टी ब्रह्माची म्हणून ओळखली जाते.

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची म्हणजे सूक्ष्म तत्त्वांची आहे; तिसरी विकारांपासून निर्माण झालेली, इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

हीच प्राकृत सृष्टी बुद्धीपूर्वक निर्माण झालेली आहे; चौथी म्हणजे मुख्य सृष्टी, आणि मुख्य म्हणजे स्थावर जीव ओळखले जातात.

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः

त्यापुढे, अवरुद्ध प्रवाह असणाऱ्यांची म्हणजे मानवांची सातवी सृष्टी आहे; आठवी कृपादानाची सृष्टी सात्त्विक आणि तामसिक अशी आहे.

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ही पाच वैकृत सृष्टी आहेत; तीन प्राकृत सृष्टी मानल्या जातात; प्राकृत, वैकृत आणि कौमार — या नवव्या म्हणून ओळखल्या जातात.

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते

तीन प्राकृत सृष्टी बुद्धीपूर्वक नसलेल्या मानल्या जातात; ब्रह्मापासून निर्माण होणाऱ्या सहा सृष्टी बुद्धीपूर्वक असतात.

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत चतुर्धावस्थितः सो ऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

आता कृपादानाच्या विस्तृत सृष्टीचे ऐका, जी चार प्रकारांनी सर्व जीवांमध्ये पूर्णपणे स्थिर आहे.

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश् च नव स्मृताः परस्परानुरक्ताश् च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

अशा प्रकारे, ही नऊ प्राकृत आणि वैकृत सृष्टी मानल्या जातात; त्या परस्पर जोडलेल्या असून, कारणे म्हणून ज्ञानी लोक ओळखतात.

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

सर्वप्रथम ब्रह्मदेवाने आपल्या मनातून समकक्ष असणारे ऋभु आणि सनत्कुमार या दोन उर्ध्वरेतसांचा निर्माण केला.

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

ते सर्वांपूर्वी निर्माण झालेले, सर्वांच्या अगोदरचे, आठव्या कल्पात प्राचीन काळी लोकांचे साक्षीदार होते.

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ मोक्षकर्माणाव् आरोप्यात्मानमात्मनि

वराह कल्पात, पृथ्वीवर, त्यांनी आपले तेज संकुचित करून स्थिरता प्राप्त केली; दोघेही मुक्तीच्या कर्मात मग्न होते आणि आत्म्याला आत्म्यात स्थिर केले.

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते

प्रजा, धर्म आणि काम यांचा त्याग करून, त्यांनी वैराग्य स्वीकारले; जसा तो कुमार जन्मला, तसाच तो येथे वर्णन केला आहे.

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्

म्हणूनच, त्याचे नाव येथे सनत्कुमार असे प्रसिद्ध आहे; सनंद, सनक आणि विद्वान सनातन असेही त्याचे नावे आहेत.