लिङ्गपुराणम्

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

त्याने ही पृथ्वी, समुद्र, सात द्वीप, पर्वत आणि भू लोकापासून सुरू होणारे चारही लोक पुन्हा पुन्हा नीट लावले.

लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

अशी सर्व लोकांची रचना करून, स्वयंभू ब्रह्मदेवाने, निर्माणाची इच्छा धरून, विविध जीवांची उत्पत्ती केली.

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

त्याने पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणेच सृष्टी निर्माण केली; जशी त्याच्या मनात सृष्टीची कल्पना आली, तशी ती यथायोग्य विचारपूर्वक घडवली.

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

बुद्धीच्या वेळीच अंधारमय अज्ञान, मोठा भ्रम, तम आणि अंध असे जे निर्माण झाले, तेही प्रकट झाले.

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

ही अज्ञान पाच प्रकारांनी महान आत्म्यातून उत्पन्न झाली; ध्यान करणाऱ्या, अभिमानी जीवांची ही पाच प्रकारची सृष्टी आहे.

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

ती अज्ञान अंधाराने वेढलेली, जणू बीज अंकुराने झाकले जावे तशी, बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाश नसलेली, स्थिर आणि जाणीवशून्य आहे.

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

त्यांची बुद्धी झाकली गेल्यामुळे आणि त्यांच्या इंद्रियांमुळे दुःख निर्माण होते, म्हणून हे झाकलेले जीव मुख्य वृक्ष म्हणून ओळखले जातात.

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

मुख्य सृष्टी अशी निष्फळ आहे हे पाहून ब्रह्मदेव समाधानी राहिला नाही आणि त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला.

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

त्याच्या ध्यानातून तिरके प्रवाह निर्माण झाला; त्यातून तिरके वावरणारे जीव उत्पन्न झाले, म्हणून त्यांना तिरका प्रवाह असे म्हणतात.

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः तस्याभिध्यायतो ऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत

गायीपासून सुरू होणारे हे जीव मार्गभ्रष्ट म्हणून प्रसिद्ध आहेत, हे द्विजांनो; त्याच्या पुढील ध्यानातून सात्त्विक सृष्टी निर्माण झाली.

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

तिसरी सृष्टी म्हणजे वरच्या दिशेने जाणारा प्रवाह, जो वर स्थिर आहे; कारण ती वर जाते, म्हणून तिला ऊर्ध्वगामी प्रवाह असे म्हणतात.

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

हे जीव आनंद आणि सुखाने भरलेले, बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी झाकलेले, पण बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी प्रकाशमान आहेत; त्यांना ऊर्ध्वगामी प्रवाहातून जन्मलेले म्हणतात.

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

सत्त्वगुणाच्या संयोगाने निर्माण झालेले हे जीव सत्त्वातून उत्पन्न झालेले म्हणून ओळखले जातात; तिसरी ऊर्ध्वगामी सृष्टी ही देवांची सृष्टी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

हे जीव बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी प्रकाशमान असून, ऊर्ध्वगामी प्रवाहातून उत्पन्न झालेले म्हणून ओळखले जातात; हे ऊर्ध्वगामी जीव समाधानी आत्मे म्हणून ज्ञानी लोक ओळखतात.

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ऊर्ध्वगामी देवांची सृष्टी झाल्यावर वरद ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्याने पुढील सृष्टीचा विचार केला.

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

प्रभु, सर्वांचा स्वामी, त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण केली, जी साध्य करणारी होती; मग सत्याचा ध्यास घेत त्याच्या ध्यानातून ती प्रकट झाली.

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

तेव्हा प्रकट सृष्टीतून साध्य करणारी, पुढे जाणारी सृष्टी निर्माण झाली; कारण ती पुढे जाते, म्हणून तिला पुढे जाणारा प्रवाह असे म्हणतात.

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

हे जीव प्रकाशाने भरलेले, अंधार मिसळलेले आणि रजोगुण प्रधान आहेत; म्हणून ते दुःखाने भरलेले आणि पुन्हा पुन्हा कृती करणारे आहेत.

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

हे मानव साध्य करणारे असून, बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी झाकलेले आहेत.

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

ते तारका वगैरे आठ प्रकारच्या लक्षणांनी युक्त, आठ प्रकारांनी स्थिर आहेत.

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

हे सिद्ध आत्मा असलेले मानव, गंधर्वांसारखे धर्म असणारे आहेत; म्हणून ही तेजस्वी सृष्टी पुढे जाणारा प्रवाह म्हणून ओळखली जाते.

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

पंचवा निर्माण म्हणजे कृपादानाची सृष्टी होय, जी चार प्रकारांनी प्रस्थापित आहे — उलट्या मार्गाने, शक्तीने, सिद्धीने आणि तृप्तीने.

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

स्थावर जीवांमध्ये उलट्या मार्गाने, पशुयोनींमध्ये शक्तीने, मनुष्यांमध्ये सिद्ध आत्मे, तर ऋषी आणि देवांमध्ये पूर्ण कृपा होते.

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

हीच प्राकृत सृष्टी आहे; वैकृत सृष्टी नववी मानली जाते; भूतादी आणि जीवांची सहावी सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

ते पुन्हा त्या भूतादी आणि जीवांच्या नाश व स्थितीला जाणतात; तसेच भूतादी आणि जीवांची सातवी सृष्टीही ओळखली जाते.

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

हे सर्व ग्रहण करणारे, विभागण्यात रमणारे, चवी घेणारे, अस्थिर वर्तन असणारे आणि भूतादीपासून सुरू होणारे म्हणून ओळखले जातात.

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

उलट्या मार्गाने आणि शक्तीअभावी भूतादीची स्थापना होते; महत्तत्त्वापासूनची पहिली सृष्टी ब्रह्माची म्हणून ओळखली जाते.

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची म्हणजे सूक्ष्म तत्त्वांची आहे; तिसरी विकारांपासून निर्माण झालेली, इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

हीच प्राकृत सृष्टी बुद्धीपूर्वक निर्माण झालेली आहे; चौथी म्हणजे मुख्य सृष्टी, आणि मुख्य म्हणजे स्थावर जीव ओळखले जातात.