लिङ्गपुराणम्

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

हजार डोके असलेला, सुवर्णवर्णाचा आणि इंद्रियांच्या पलीकडचा जो पुरुष आहे, त्याला ब्रह्मा आणि नारायण असे म्हणतात, तो त्या वेळी पाण्यात झोपला होता.

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वगुण वाढल्यामुळे तो जागा झाला आणि त्याने हे रिकामे जग पाहिले. येथे नारायणाबद्दल हा श्लोक म्हणून दाखवतात.

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः

पाणी 'नार' आणि तो त्यांचा पुत्र आहे, असे आम्ही ऐकले आहे. त्या पाण्यांनी सर्वत्र व्यापून, त्याने त्यांना स्वतःचे निवासस्थान केले.

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः

तो पाण्यात झोपतो म्हणून त्याला नारायण म्हणतात. तो चार युगांच्या हजार रात्रीपर्यंत तिथेच राहतो.

शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा समाचरत्

रात्रीच्या शेवटी, सृष्टीसाठी तो ब्रह्मा रूप धारण करतो; आणि ब्रह्मा म्हणून, पाण्यात वायू होऊन कृती करतो.

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले ततस्तु सः ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्

मग पावसाळ्यात रात्री जसा काजवा दिसतो, तसा त्याने त्या पाण्यात बुडालेली पृथ्वी ओळखली.

अनुमानाद् असंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथापुरा

त्याने विचार करून, मन शांत ठेवून, पुन्हा एकदा पृथ्वी वर काढली, जशी आधीच्या कल्पांत केली होती, आणि सूक्ष्म रूप धारण केले.

ततो महात्मा भगवान् दिव्यरूपम् अचिन्तयत् सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

मग त्या महात्म्याने, भगवंताने, सर्व बाजूंनी पाण्यात बुडालेली पृथ्वी पाहून, दिव्य रूपाची कल्पना केली.

किंनु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम् जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्

'मी कोणते रूप घेऊन ही पृथ्वी वर काढू?' असे त्याला वाटले. 'पाण्यात खेळण्यासाठी योग्य असे वराहाचे रूप घेईन,' असे त्याने ठरवले.

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

सर्व जीवांना जिंकता न येणारे, वाणीपासून बनलेले आणि ब्रह्म म्हणून ओळखले जाणारे ते रूप घेऊन, पृथ्वी वर काढण्यासाठी तो रसातळात गेला.

अद्भिः संछादितां भूमिं स तामाशु प्रजापतिः उपगम्योज्जहारैनाम् आपश्चापि समाविशत्

पाण्याने झाकलेली ती पृथ्वी प्रजापतीने पटकन गाठली, तिला उचलली आणि तो स्वतःही त्या पाण्यात गेला.

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च रसातलतले मग्नां रसातलपुटे गताम्

नद्या समुद्रात होत्या, आणि त्यांचे प्रवाह नद्यांमध्ये; पृथ्वी रसातळाच्या तळाशी, खोल भागात बुडाली होती.

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम् ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

सर्व जगाच्या भल्यासाठी, प्रभूने आपल्या दातांनी पृथ्वी वर उचलली आणि तिला तिच्या योग्य जागी नेऊन, पृथ्वीचे पालन करणारा तिला स्थिर ठेवला.

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता

पृथ्वीला आधार दिल्यावर, ती धरून ठेवणाऱ्याने तिला पुन्हा सोडले; तिच्यावर मोठा जलराशि होता, जणू काही मोठी नौका उभी आहे.

तत्समा ह्युरुदेहत्वान् न मही याति संप्लवम् तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापनेच्छया

त्याच्या स्वतःच्या शरीरावर पृथ्वी ठेवली असल्याने ती बुडाली नाही; मग देवाने तिला वर उचलून, जगाची स्थापना करायची इच्छा केली.

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रे ऽम्बुजेक्षणः पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन्

पृथ्वीचे विभाग करण्यासाठी, कमलनयनाने मनात विचार केला; पृथ्वी सपाट करून, त्याने तिच्यावर पर्वत ठेवले.

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः

सृष्टीच्या सुरुवातीला, संहाराच्या अग्नीने सर्व जळत असताना, त्या विशाल पर्वतांचे त्या अग्नीने तुकडे झाले.

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्

त्या एका महासागरात, थंडीनं आणि वाऱ्याच्या जोराने ते पर्वत एकत्र आले; जिथे जिथे ते पडले, तिथे तिथे अचल पर्वत झाले.

तदाचलत्वाद् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयो हि निगीर्णत्वाच् छयानत्वाच्छिलोच्चयाः

हलत नाहीत म्हणून त्यांना 'अचल' म्हणतात; आणि एकावर एक साठले म्हणून त्यांना 'शिलौच्चय' म्हणजे दगडांचे ढीग असेही म्हणतात.

ततस्तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिष्वथ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

मग हे पर्वत कोट्यावधी तुकड्यांत विखुरले गेले, तेव्हा विश्वकर्म्याने प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला त्यांचे पुन्हा पुन्हा विभाजन केले.

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

त्याने ही पृथ्वी, समुद्र, सात द्वीप, पर्वत आणि भू लोकापासून सुरू होणारे चारही लोक पुन्हा पुन्हा नीट लावले.

लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

अशी सर्व लोकांची रचना करून, स्वयंभू ब्रह्मदेवाने, निर्माणाची इच्छा धरून, विविध जीवांची उत्पत्ती केली.

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

त्याने पूर्वीच्या कल्पांप्रमाणेच सृष्टी निर्माण केली; जशी त्याच्या मनात सृष्टीची कल्पना आली, तशी ती यथायोग्य विचारपूर्वक घडवली.

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

बुद्धीच्या वेळीच अंधारमय अज्ञान, मोठा भ्रम, तम आणि अंध असे जे निर्माण झाले, तेही प्रकट झाले.

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

ही अज्ञान पाच प्रकारांनी महान आत्म्यातून उत्पन्न झाली; ध्यान करणाऱ्या, अभिमानी जीवांची ही पाच प्रकारची सृष्टी आहे.

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

ती अज्ञान अंधाराने वेढलेली, जणू बीज अंकुराने झाकले जावे तशी, बाहेर आणि आत दोन्हीकडे प्रकाश नसलेली, स्थिर आणि जाणीवशून्य आहे.

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

त्यांची बुद्धी झाकली गेल्यामुळे आणि त्यांच्या इंद्रियांमुळे दुःख निर्माण होते, म्हणून हे झाकलेले जीव मुख्य वृक्ष म्हणून ओळखले जातात.

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

मुख्य सृष्टी अशी निष्फळ आहे हे पाहून ब्रह्मदेव समाधानी राहिला नाही आणि त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला.

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

त्याच्या ध्यानातून तिरके प्रवाह निर्माण झाला; त्यातून तिरके वावरणारे जीव उत्पन्न झाले, म्हणून त्यांना तिरका प्रवाह असे म्हणतात.