लिङ्गपुराणम्

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः

योग्य पद्धतीने सराव केला तर, तो स्थिर होतो; जसे रानटी प्राणी, हत्ती किंवा हरिण, जरी हट्टी असले तरी, शांत होतात.

कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति

काळाच्या ओघात आणि सरावामुळे, तो मोठ्या काळजीने आवरला जातो; आणि ओळखीमुळे स्थिरता आणि समत्व प्राप्त होते.

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्

जो योगाने सराव करतो, त्याला व्यसन जडत नाही; अशा प्रकारे सराव केल्यावर, ऋषींचा प्राण शुद्ध होतो.

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः

मन, वाणी आणि शरीरातून होणारे दोष आणि साधकाचे शरीर, हे योग्य प्रकारे प्राणायाम केल्यावर, बुद्धिमान व्यक्तीचे रक्षण होते.

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

म्हणून दोष नाहीसे होतात आणि श्वासोच्छ्वास कमी होतो; प्राणायामाने दिव्य शांती आणि इतर गुण हळूहळू प्राप्त होतात.

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः

शांती, परमशांती, तेज आणि प्रसन्नता हे अनुक्रमे प्राप्त होतात; या चारपैकी शांती प्रथम सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता

जन्मजात आणि अपघाती पापांचे नाहीसे होणे म्हणजे शांती. परमशांती म्हणजे पूर्ण संयम, असे परंपरेत सांगितले आहे.

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि

द्विजांनो, प्रकाश म्हणजे तेज असं म्हणतात, आणि ते सर्वत्र, सर्व काळ असतं. सर्व इंद्रियांना जे स्पष्टपणा मिळतो, तो बुद्धीमुळेच मिळतो, आणि तोच वायूंनाही मिळतो.

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

हा स्पष्टपणा 'प्रसाद' म्हणून ओळखला जातो. या देहात चार प्रकार आहेत — प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान.

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः

नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय — हे सर्व वायूंच्या स्पष्टपणासाठी ओळखले जातात.

प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च

म्हणूनच जो वायू शरीरात हालचाल करतो, त्याला प्राण म्हणतात. अपान हा वायू अन्न वगैरे गोष्टी योग्य क्रमाने बाहेर टाकतो.

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः

व्यान हा वायू सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि आजार वगैरे गोष्टींना चाळवतो. तो मर्मस्थळांना हलवतो, आणि त्यालाच उदान म्हणतात.

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः

समान हा वायू सर्व अंगांना समतोल ठेवतो. हे पाच वायू असे ओळखले जातात. नाग वायू डकार येण्यासाठी, कूर्म डोळे उघडण्यासाठी कारणीभूत असतो.

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि

कृकल वायू भूक लावतो, देवदत्त वायू जांभई आणतो, आणि धनंजय हा मोठा आवाज करणारा, सर्वत्र पसरलेला वायू आहे, जो मृत्यूनंतरही राहतो.

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये

या दहा वायूंचा स्पष्टपणा प्राणायामामुळे साधता येतो. चौथं नाव, द्विजांनो, या चार वायूंना दिलं गेलं आहे.

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च

विश्व, महान, प्रज्ञा, मन, ब्रह्मा, चिती, स्मृती, ख्याती, संवित, मग ईश्वर आणि मती — ही नावं ओळखली जातात.

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति

द्विजांनो, ही बुद्धीची, म्हणजेच महत्त्वाची नावं सांगितली आहेत. या बुद्धीचा स्पष्टपणा प्राणायामाने साधता येतो.

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः

विश्व म्हणजे सर्वत्र असणं, हे ऋषिश्रेष्ठा, सर्व तत्त्वांमध्ये ज्येष्ठ आहे, आणि महान हे सर्वांत मोठं आहे.

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः

ज्याचं प्रमाण आणि ज्ञानाचं गूढ आहे, ज्यातून मन विचार करतं, त्याच्या विशालतेमुळे आणि वाढवण्याच्या शक्तीमुळे ब्रह्मा असं ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात.

सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः

चिती ही सर्व कर्मे भोगासाठी गोळा करते, म्हणून ती आठवली जाते. स्मृती म्हणजे जी आठवते, आणि संवित म्हणजे जिच्यामुळे सर्वकाही कळतं.

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः

ख्याती म्हणजे जी अनेक प्रकारे ज्ञानाने वगैरे प्रकट होते. ईश्वर हा सर्व तत्त्वांचा स्वामी असून, सर्व काही जाणतो.

मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते

मतीमुळे माणूस विचार करतो, हे ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ आहे. जी अर्थ समजावते, तिलाच बुद्धी म्हणतात.

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी

या बुद्धीचा स्पष्टपणा प्राणायामाने साधता येतो. प्राणायामामुळे सर्व दोष दूर करता येतात — ह्यालाच यम म्हणतात.

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

पाप धारणांनी आणि प्रत्याहाराने नष्ट करता येतं. विषयांना विषासारखे समजून, ईश्वर नसलेल्या गुणांवर ध्यान करावं.

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्

समाधीने उत्तम यती आपली प्रज्ञा वाढवतात. योग्य स्थिती मिळाल्यावर, योगाची आठ अंगे एकामागोमाग एक पाळावीत.

लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

योगसिद्धीसाठी योग्य पद्धतीने आसने मिळविल्यानंतर, आत्मज्ञान असलेला साधक योग्य वेळीच योगदर्शन अनुभवतो; चुकीच्या वेळी ते दिसत नाही.

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे

अग्नीच्या साधनेत, पाण्यात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, कीटकांनी भरलेल्या जागी, स्मशानभूमीत, जीर्ण गोठ्यात किंवा चौकात—

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते

गोंगाट असलेल्या, भीतीदायक, वारुळांच्या ढिगावर, अपवित्र, वाईट लोकांनी व्यापलेल्या किंवा डासांसारख्या कीटकांनी भरलेल्या जागी—

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु

जिथे शरीराला त्रास होतो किंवा मन अस्वस्थ असते तिथे साधना करू नये; पण गुप्त, शुभ, रम्य अशा जागी, पर्वताच्या गुहेत साधना करावी.