लिङ्गपुराणम्

महेश्वरात्त्रयो देवा जज्ञिरे जगदीश्वरात् शाश्वताः परमा गुह्यः सर्वात्मानः शरीरिणः

महेश्वर या जगाच्या स्वामीपासून तीन देव जन्मले, जे शाश्वत, श्रेष्ठ, गूढ आणि सर्व जीवांचे मूळ आहेत.

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो ऽग्नयः

हे तीन देव म्हणजेच तीन गुण, हेच तीन लोक, आणि हेच तीन अग्नी आहेत.

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

हे तिघे एकमेकांवर अवलंबून आहेत, एकमेकांशी निष्ठावान आहेत, एकमेकांत वावरतात आणि एकमेकांना आधार देतात.

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

हे तिघे एकमेकांचे जोडीदार आहेत, एकमेकांना पोसतात, क्षणभरही वेगळे राहत नाहीत आणि कधीच एकमेकांना सोडत नाहीत.

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

परमेश्वर हा सर्वात श्रेष्ठ देव आहे, विष्णू महत्तमाहूनही श्रेष्ठ आहे, आणि ब्रह्मा रजोगुणयुक्त असल्याने सृष्टीच्या आरंभी कार्य करतो.

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

तो परम पुरुष म्हणून ओळखला जातो, आणि ती प्रकृतीही परम मानली जाते.

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात् अनुप्रवृत्तस्तु महांस्तदेनां चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्

ती महेश्वराच्या अधीन असून, तो तिला सर्व प्रकारे प्रवृत्त करतो; तो महान तिला व्यापून दीर्घकाळ स्थिर राहतो आणि तीच श्रीचे स्थान बनते.

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

प्रकृतीच्या गुणांमध्ये असमतोल आल्यावर सृष्टीचा काळ सुरू होतो; ईश्वराच्या अधीन होण्यापूर्वी ती अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्ही स्वरूपाची असते.

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

कार्य आणि करणामध्ये पारंगत असलेला रुद्र सर्वप्रथम प्रकट झाला, तो तेजस्वी, बुद्धिमान, अप्रकट असूनही सर्वत्र प्रकाश देणारा आहे.

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ब्रह्मा च भगवांस्तस्माच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

ज्याच्याकडे शरीर आहे तोच पहिला आहे; त्याला पुरुष असं म्हणतात. त्याच्यापासूनच भगवंत ब्रह्मा, चार मुखांचा प्रजापती उत्पन्न होतो.

संसिद्धः कार्यकारणे तथा वै समवर्तत एक एव महादेवस् त्रिधैवं स व्यवस्थितः

कार्य आणि कारण या दोन्हीत पूर्णत्व पावलेला, तोच महादेव एकटाच त्रिविध स्वरूपात स्थिर आहे.

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

अतुलनीय ज्ञान, सामर्थ्य, धर्म आणि वैराग्य यांनी ते सर्वजण युक्त आहेत; या गुणांमध्ये त्यांचा कोणीही तोल नाही.

अव्यक्ताज्जायते तेषां मनसा यद्यदीहितम् वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यं सापेक्षत्वात्स्वभावतः

अव्यक्तातून त्यांच्या मनाने जे काही इच्छिलं जातं ते निर्माण होतं; कारण त्यांनी त्रिगुणांवर प्रभुत्व मिळवलं आहे आणि त्यांची स्वभावानुसार एकमेकांवर अवलंबूनता आहे.

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस् तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

चार मुखांचा ब्रह्मा सृष्टीकर्ता म्हणून ओळखला जातो; काळ म्हणून तो संहारक आहे. हजार डोक्यांचा पुरुष, स्वयंभू, तीन अवस्थांमध्ये वास करतो.

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ह्युदासीनस् तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

ब्रह्मा म्हणून तो लोकांची सृष्टी करतो; काळ म्हणून त्यांना संहितो; पुरुष म्हणून तो उदासीन राहतो—ही प्रजापतीच्या तीन अवस्था आहेत.

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

ब्रह्मा कमळातून जन्मलेल्या सारखा आहे; रुद्र काळाग्नीप्रमाणे आहे; पुरुष, कमळासारख्या डोळ्यांचा, हा परमात्म्याचं रूप आहे.

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

तो कधी एकरूप, कधी दोनरूप, कधी त्रिरूप, तर कधी अनेक रूप घेतो; महेश्वर आपल्या इच्छेने शरीरांची निर्मिती आणि बदल करतो.

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

विविध रूपे, कृती, स्वरूपे आणि नावे घेऊन, आपल्या लीलाखेरीज महेश्वर शरीरांची निर्मिती आणि बदल करतो.

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

तो जगात तीन प्रकारे वावरतो म्हणून त्याला त्रिगुणी म्हणतात; चार भागांत विभागला गेल्यामुळे त्याला चतुर्व्यूह असं म्हणतात.

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते

तो जे काही प्राप्त करतो, जे घेतो, ज्या विषयांचा अनुभव घेतो आणि त्याची जी नेहमीची स्थिती आहे, त्यामुळे त्याला आत्मा असं म्हणतात.

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सो ऽस्य यत्प्रभुः स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

तो सर्वत्र व्यापलेला असल्याने ऋषी म्हणतात; शरीरधारी म्हणून तो त्या सर्वाचा स्वामी आहे; सर्वांचा स्वामी म्हणून, सर्वत्र प्रवेश करणारा म्हणून त्याला विष्णू म्हणतात.

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः

भगवत गुणांनी युक्त असल्याने त्याला भगवंत म्हणतात; निर्मळ असल्याने शिव असं स्मरण केलं जातं; अत्युच्च असल्याने परम म्हणतात; रक्षण करणारा म्हणून 'ओं' असं स्मरण केलं जातं.

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

सर्व ज्ञानामुळे तो सर्वज्ञ आहे; सर्वत्र व्यापलेला म्हणून सर्व आहे; स्वतःला तीन भागांत विभागून तो त्रैलोक्य चालवतो.

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् आदित्वाद् आदिदेवो ऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः

तो स्वतःच सृष्टी करतो, ग्रसतो आणि रक्षण करतो; आद्य असल्यामुळे त्याला आदिदेव म्हणतात; अजन्मा असल्यामुळे त्याला अज असं म्हणतात.

पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः

तो सर्व प्रजांचा पालनकर्ता आहे म्हणून प्रजापती म्हणतात; देवांमध्ये तो महान असल्याने त्याला महादेव म्हणतात.

सर्वगत्वाच्च देवानाम् अवश्यत्वाच्च ईश्वरः बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते

सर्वत्र व्यापलेला आणि देवांचा स्वामी असल्याने त्याला ईश्वर म्हणतात; विशाल असल्यामुळे ब्रह्मा असं स्मरण केलं जातं; अस्तित्व असल्यामुळे त्याला भूता म्हणतात.

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद् एकत्वात्केवलः स्मृतः यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

क्षेत्राचं ज्ञान असल्यामुळे तो क्षेत्रज्ञ आहे; एकटा असल्यामुळे केवल असं स्मरण केलं जातं; शरीररूपी नगरीत तो वास करतो म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात.

अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति संस्मृतः याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्तदर्शनात्

कारण तो अनादी आहे आणि सर्वांपूर्वी अस्तित्वात होता, म्हणून त्याला स्वयंभू म्हणून ओळखतात. तो पूजनीय असल्यामुळे त्याला यज्ञ म्हणतात. तो कवी आहे आणि त्याच्या महान दृष्टीमुळे प्रसिद्ध आहे.

क्रमणः क्रमणीयत्वात् पालकश्चापि पालनात् आदित्यसंज्ञः कपिलो ह्य् अग्रजो ऽग्निरिति स्मृतः

तो चालतो म्हणून त्याला क्रमण म्हणतात, आणि तो पालन करतो म्हणून पाळणारा म्हणतात. तो आदित्य, कपिल, सर्वांत मोठा आणि अग्नी म्हणूनही ओळखला जातो.