लिङ्गपुराणम्

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

वेगळेपण न दर्शवणारे म्हणून त्यांना अविशेष असं म्हणतात. शांत, तिव्र आणि मूढ अशा गुणांमुळे पुन्हा त्यांना अविशेष म्हणतात.

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

ही सूक्ष्म तत्त्वांची निर्मिती एकमेकांतून होते, आणि ती वैकारिक अहंकारातून, म्हणजे सत्त्वगुण जास्त असलेल्या अहंकारातून निर्माण होते.

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ही वैकारिक निर्मिती एकाच वेळी प्रकट होते: पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये.

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

इंद्रिये साधनं आहेत; त्यांच्यावर दहा वैकारिक देवता अधिष्ठान करतात. अकरावं म्हणजे मन, जे स्वतःच्या गुणामुळे द्वैतीयुक्त असतं.

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक ही पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत, जी बुद्धीने युक्त असून, ध्वनी वगैरे ग्रहण करण्यासाठी आहेत.

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

पाय, गुदद्वार, जननेंद्रिय, हात आणि वाणी ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत. चालणं, विसर्जन, आनंद, कौशल्य आणि बोलणं हे त्यांची कार्यं आहेत.

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

फक्त ध्वनी असलेल्या आकाशात फक्त स्पर्श प्रवेशला. त्यानंतर वायू दोन गुणांचा झाला, म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श युक्त.

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

तसंच, जेव्हा रूप प्रवेशलं, तेव्हा ध्वनी आणि स्पर्श हे दोन्ही गुण होते. मग अग्नी तीन गुणांचा झाला — ध्वनी, स्पर्श आणि रूप.

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप यांच्यासोबत फक्त चव प्रवेशली. म्हणून पाणी चार गुणांचं, म्हणजे चवीचं मानलं जातं.

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

ध्वनी, स्पर्श, रूप आणि चव यांच्यात फक्त वास प्रवेशला. वासाच्या गुणासह ते या पृथ्वीमध्ये प्रवेशले.

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

म्हणून पृथ्वी पाच गुणांची, स्थूल तत्त्वांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते. शांत, तिव्र आणि मूढ असे भेद त्यामुळे ओळखले जातात.

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

एकमेकांत प्रवेश करून ती तत्त्वं एकमेकांना आधार देतात. पृथ्वीच्या आत सर्व काही आहे, आणि ती लोक, लोकालोक पर्वतांनी वेढलेली आहे.

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

हे भेद इंद्रियांना जाणवतात आणि ते निश्चित असल्याने लक्षात ठेवले जातात. प्रत्येक पुढील निर्मितीला आधीच्या निर्मितीचा गुण प्राप्त होतो.

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

ज्यावेळा त्या गुणांचे अस्तित्व असते, त्यावेळी त्यांचे जे काही गुण समजले जातात, काही लोक पाण्यात सुगंध जाणवतात आणि तो पाण्याचा गुण आहे असे म्हणतात.

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

पण तो गुण खरा पृथ्वीचाच आहे, फक्त पाणी आणि वायू यांच्या संयोगामुळे तिथे दिसतो; हे सातही महत्त्वाचे तत्त्वे एकमेकांच्या संयोगामुळे एकमेकांचे गुण घेतात.

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्ताच्या कृपेने ही महत्त्वाची तत्त्वे, विशेष रूपे मिळवून, अंड निर्माण करतात.

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

ते अंड एकाच वेळी, जणू पाण्यातील फुग्यासारखे, विशेष तत्त्वांपासून निर्माण झाले; ते विशाल आहे आणि पाण्यावर तरंगते.

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

ते अंड बाहेरून पाण्याने वेढलेले आहे, जे त्याच्या दहा पट आहे; आणि ते पाणीही बाहेरून दहा पट तेजाने वेढलेले आहे.

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

तेज देखील दहा पट वायूने बाहेरून वेढलेले आहे; आणि वायू दहा पट आकाशाने बाहेरून वेढलेला आहे.

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

वायूला आकाश वेढते, आणि आकाशाला भूतादि तत्त्व वेढते; भूतादि तत्त्वाला महत्त्वत्त्व वेढते, आणि महत्त्वत्त्वाला अव्यक्त वेढते.

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः रुद्रो ऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः

शर्व अंडाच्या कवटीत वास करतो, भव पाण्यात आहे, रुद्र, जो भगवंत आहे, तो अग्नीमध्ये आहे, आणि उग्र पुन्हा वायूमध्ये स्मरणात आहे.

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्य् अहङ्कारे महेश्वरः बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः

भीम पृथ्वीच्या मध्यभागी आहे, महेश्वर अहंकारात आहे, आणि ईश हा भगवंत बुद्धीत आहे—सर्वत्र परमेश्वरच आहे.

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् एता आवृत्य चान्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

या सात नैसर्गिक आवरणांनी अंड वेढलेले आहे; आणि एकमेकांना वेढून, ही आठ प्रकृती स्थिर आहेत.

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

सृष्टीच्या वेळी, या तत्त्वांनी असेच राहून, एकमेकांना गिळले; आणि एकमेकांपासून उत्पन्न होऊन, त्या एकमेकांना आधार देतात.

आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्तसंभवम्

आधार आणि अधेय या नात्याने हे विकार विकारांमध्ये राहतात; परम महेश्वर, जो अव्यक्तापलीकडे आहे, तोच अव्यक्तातून उत्पन्न झालेल्या अंडाचा मूळ आहे.

अण्डाज्जज्ञे स एवेशः पुरुषो ऽर्कसमप्रभः तस्मिन्कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

त्या अंडातून तोच प्रभू, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पुरुष, जन्माला आला; त्याच्यामध्ये सर्व कार्यासाठी साधने त्याच्या इच्छेने सिद्ध झाली.

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

तोच प्रथम देहधारी आहे, त्याला पुरुष म्हणतात; त्याच्या डाव्या भागातून सर्व देवांनी पूजलेला विष्णू उत्पन्न झाला.

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

परमेश्वराच्या इच्छेने लक्ष्मी देवी उत्पन्न झाली; आणि त्याच्या उजव्या भागातून सरस्वतीसह जगाचा गुरु ब्रह्मा जन्माला आला.

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

त्या अंडामध्ये हे सर्व लोक, हे संपूर्ण विश्व, चंद्र, सूर्य, नक्षत्रे, ग्रह आणि वायूसह आहेत.