लिङ्गपुराणम्

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

अनेक अर्थ दर्शवणाऱ्या शब्दांनी, हे सर्वोच्च आणि अद्वितीय तत्त्व, तत्त्वाचे स्वरूप जाणणाऱ्यांनी आणि देवभाव असणाऱ्यांनी समजावले आहे.

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

महत् सृष्टीची इच्छा होऊन सृष्टी निर्माण करतो; त्याच्या दोन क्रिया 'संकल्प' आणि 'अधिवसाय' म्हणून ओळखल्या जातात.

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

तीन गुणांपैकी रजोगुण वाढला की अहंकार निर्माण होतो; आणि महत् ने व्यापलेली सृष्टी, बाह्य भूतांपासून सुरू होते.

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

त्याच अहंकारातून, जेव्हा तमोगुण वाढतो, तेव्हा भूत तन्मात्रांची सृष्टी होते, आणि ती अंधकारस्वरूप मानली जाते.

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

भूत तत्त्वाने रूप बदलून प्रथम फक्त शब्द निर्माण केला; त्यातून आकाश निर्माण झाले, जे पोकळ आहे आणि ज्याचे लक्षण म्हणजे शब्द आहे.

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

आकाशाला फक्त ध्वनीचं गुण आहे. वायूने रूप बदलून, फक्त स्पर्श निर्माण केला आणि तो ध्वनीला व्यापून गेला.

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

वायूपासून प्रकाश उत्पन्न झाला; त्याचा गुण म्हणजे रूप. वायूला फक्त स्पर्शाचा गुण असून, त्याने रूप व्यापलं.

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

प्रकाशाने रूप बदलून फक्त चवीचा गुण निर्माण केला. त्यातून पाणी निर्माण झालं, ज्यात सर्व चवी असतात.

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

पाण्याला फक्त चवीचा गुण आहे, आणि ते रूप असलेल्या अग्नीने व्यापलं. पाण्याने रूप बदलून फक्त वास निर्माण केला.

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

त्यातून एकत्रीकरण निर्माण होतं; त्याचा गुण वास मानला जातो. प्रत्येक तत्त्वात त्याचा सूक्ष्म गुण असतो, म्हणून त्याला सूक्ष्मता म्हणतात.

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

वेगळेपण न दर्शवणारे म्हणून त्यांना अविशेष असं म्हणतात. शांत, तिव्र आणि मूढ अशा गुणांमुळे पुन्हा त्यांना अविशेष म्हणतात.

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

ही सूक्ष्म तत्त्वांची निर्मिती एकमेकांतून होते, आणि ती वैकारिक अहंकारातून, म्हणजे सत्त्वगुण जास्त असलेल्या अहंकारातून निर्माण होते.

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ही वैकारिक निर्मिती एकाच वेळी प्रकट होते: पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये.

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

इंद्रिये साधनं आहेत; त्यांच्यावर दहा वैकारिक देवता अधिष्ठान करतात. अकरावं म्हणजे मन, जे स्वतःच्या गुणामुळे द्वैतीयुक्त असतं.

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक ही पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत, जी बुद्धीने युक्त असून, ध्वनी वगैरे ग्रहण करण्यासाठी आहेत.

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

पाय, गुदद्वार, जननेंद्रिय, हात आणि वाणी ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत. चालणं, विसर्जन, आनंद, कौशल्य आणि बोलणं हे त्यांची कार्यं आहेत.

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

फक्त ध्वनी असलेल्या आकाशात फक्त स्पर्श प्रवेशला. त्यानंतर वायू दोन गुणांचा झाला, म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श युक्त.

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

तसंच, जेव्हा रूप प्रवेशलं, तेव्हा ध्वनी आणि स्पर्श हे दोन्ही गुण होते. मग अग्नी तीन गुणांचा झाला — ध्वनी, स्पर्श आणि रूप.

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप यांच्यासोबत फक्त चव प्रवेशली. म्हणून पाणी चार गुणांचं, म्हणजे चवीचं मानलं जातं.

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

ध्वनी, स्पर्श, रूप आणि चव यांच्यात फक्त वास प्रवेशला. वासाच्या गुणासह ते या पृथ्वीमध्ये प्रवेशले.

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

म्हणून पृथ्वी पाच गुणांची, स्थूल तत्त्वांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते. शांत, तिव्र आणि मूढ असे भेद त्यामुळे ओळखले जातात.

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

एकमेकांत प्रवेश करून ती तत्त्वं एकमेकांना आधार देतात. पृथ्वीच्या आत सर्व काही आहे, आणि ती लोक, लोकालोक पर्वतांनी वेढलेली आहे.

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

हे भेद इंद्रियांना जाणवतात आणि ते निश्चित असल्याने लक्षात ठेवले जातात. प्रत्येक पुढील निर्मितीला आधीच्या निर्मितीचा गुण प्राप्त होतो.

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

ज्यावेळा त्या गुणांचे अस्तित्व असते, त्यावेळी त्यांचे जे काही गुण समजले जातात, काही लोक पाण्यात सुगंध जाणवतात आणि तो पाण्याचा गुण आहे असे म्हणतात.

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

पण तो गुण खरा पृथ्वीचाच आहे, फक्त पाणी आणि वायू यांच्या संयोगामुळे तिथे दिसतो; हे सातही महत्त्वाचे तत्त्वे एकमेकांच्या संयोगामुळे एकमेकांचे गुण घेतात.

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि अव्यक्ताच्या कृपेने ही महत्त्वाची तत्त्वे, विशेष रूपे मिळवून, अंड निर्माण करतात.

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

ते अंड एकाच वेळी, जणू पाण्यातील फुग्यासारखे, विशेष तत्त्वांपासून निर्माण झाले; ते विशाल आहे आणि पाण्यावर तरंगते.

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

ते अंड बाहेरून पाण्याने वेढलेले आहे, जे त्याच्या दहा पट आहे; आणि ते पाणीही बाहेरून दहा पट तेजाने वेढलेले आहे.

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

तेज देखील दहा पट वायूने बाहेरून वेढलेले आहे; आणि वायू दहा पट आकाशाने बाहेरून वेढलेला आहे.