लिङ्गपुराणम्

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

तो सर्व देवांना कृपेने त्यांच्या खरी ओळख मिळवून देतो आणि सर्वांना पूर्ण करतो, म्हणून त्याला 'पूरी' असेही म्हणतात.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

इथे पुरुष सर्व गोष्टी आणि त्यांचे हित समजतो; आणि इतरांना समज देतो म्हणून त्याला 'बुद्धी' असे नाव आहे.

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

ओळख आणि प्रत्यक्ष अनुभव त्याच्यापासून येतात, आणि सुखभोग ज्ञानावर आधारलेला आहे म्हणून त्याला 'ख्याती' असे नाव आहे.

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ज्ञान वगैरे गुणांनी तो अनेक प्रकारे ओळखला जातो, म्हणून 'महत्' या नावाला 'ख्याती' असेही म्हणतात.

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

महात्मा सर्व काही प्रत्यक्ष जाणतो म्हणून त्याला 'ईश्वर' म्हणतात; आणि ज्ञानासोबत असतो म्हणून त्याला 'प्रज्ञा' असे नाव आहे.

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

ज्ञानासारखी रूपे आणि अनेक कर्मांची फळे तो सुखभोगासाठी गोळा करतो, म्हणून त्याला 'चित्ती' असे नाव आहे.

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

तो वर्तमान, भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्मे आठवतो, म्हणून त्याला 'स्मृती' असे नाव आहे.

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

तो संपूर्ण ज्ञान आणि श्रेष्ठ महात्म्य मिळवतो, म्हणून जाणणारा आणि जाणणे दोन्ही 'संविद्' असे म्हणतात.

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

तो सर्वत्र आहे आणि सर्व काही स्वतःमध्ये शोधतो, म्हणून ऋषी त्याला 'संविद्' असे म्हणतात.

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

जाणण्यापासून ज्ञान येते असे म्हणतात; भगवान हा ज्ञानाचा आधार आहे. बंधन वगैरे मर्यादांमुळे ज्ञानी त्याला 'ईश्वर' म्हणतात.

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

अनेक अर्थ दर्शवणाऱ्या शब्दांनी, हे सर्वोच्च आणि अद्वितीय तत्त्व, तत्त्वाचे स्वरूप जाणणाऱ्यांनी आणि देवभाव असणाऱ्यांनी समजावले आहे.

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

महत् सृष्टीची इच्छा होऊन सृष्टी निर्माण करतो; त्याच्या दोन क्रिया 'संकल्प' आणि 'अधिवसाय' म्हणून ओळखल्या जातात.

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

तीन गुणांपैकी रजोगुण वाढला की अहंकार निर्माण होतो; आणि महत् ने व्यापलेली सृष्टी, बाह्य भूतांपासून सुरू होते.

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

त्याच अहंकारातून, जेव्हा तमोगुण वाढतो, तेव्हा भूत तन्मात्रांची सृष्टी होते, आणि ती अंधकारस्वरूप मानली जाते.

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

भूत तत्त्वाने रूप बदलून प्रथम फक्त शब्द निर्माण केला; त्यातून आकाश निर्माण झाले, जे पोकळ आहे आणि ज्याचे लक्षण म्हणजे शब्द आहे.

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

आकाशाला फक्त ध्वनीचं गुण आहे. वायूने रूप बदलून, फक्त स्पर्श निर्माण केला आणि तो ध्वनीला व्यापून गेला.

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

वायूपासून प्रकाश उत्पन्न झाला; त्याचा गुण म्हणजे रूप. वायूला फक्त स्पर्शाचा गुण असून, त्याने रूप व्यापलं.

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

प्रकाशाने रूप बदलून फक्त चवीचा गुण निर्माण केला. त्यातून पाणी निर्माण झालं, ज्यात सर्व चवी असतात.

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

पाण्याला फक्त चवीचा गुण आहे, आणि ते रूप असलेल्या अग्नीने व्यापलं. पाण्याने रूप बदलून फक्त वास निर्माण केला.

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

त्यातून एकत्रीकरण निर्माण होतं; त्याचा गुण वास मानला जातो. प्रत्येक तत्त्वात त्याचा सूक्ष्म गुण असतो, म्हणून त्याला सूक्ष्मता म्हणतात.

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

वेगळेपण न दर्शवणारे म्हणून त्यांना अविशेष असं म्हणतात. शांत, तिव्र आणि मूढ अशा गुणांमुळे पुन्हा त्यांना अविशेष म्हणतात.

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

ही सूक्ष्म तत्त्वांची निर्मिती एकमेकांतून होते, आणि ती वैकारिक अहंकारातून, म्हणजे सत्त्वगुण जास्त असलेल्या अहंकारातून निर्माण होते.

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ही वैकारिक निर्मिती एकाच वेळी प्रकट होते: पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये.

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

इंद्रिये साधनं आहेत; त्यांच्यावर दहा वैकारिक देवता अधिष्ठान करतात. अकरावं म्हणजे मन, जे स्वतःच्या गुणामुळे द्वैतीयुक्त असतं.

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक ही पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत, जी बुद्धीने युक्त असून, ध्वनी वगैरे ग्रहण करण्यासाठी आहेत.

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

पाय, गुदद्वार, जननेंद्रिय, हात आणि वाणी ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत. चालणं, विसर्जन, आनंद, कौशल्य आणि बोलणं हे त्यांची कार्यं आहेत.

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

फक्त ध्वनी असलेल्या आकाशात फक्त स्पर्श प्रवेशला. त्यानंतर वायू दोन गुणांचा झाला, म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श युक्त.

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

तसंच, जेव्हा रूप प्रवेशलं, तेव्हा ध्वनी आणि स्पर्श हे दोन्ही गुण होते. मग अग्नी तीन गुणांचा झाला — ध्वनी, स्पर्श आणि रूप.

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

ध्वनी, स्पर्श आणि रूप यांच्यासोबत फक्त चव प्रवेशली. म्हणून पाणी चार गुणांचं, म्हणजे चवीचं मानलं जातं.