लिङ्गपुराणम्

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

शिवाच्या इच्छेने, त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपाने हे सर्व व्यापलेले होते. त्या वेळी गुण समत्वात होते आणि सर्वत्र अंधकार भरलेला होता.

सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

सृष्टीच्या वेळी, प्रधानात, क्षेत्रज्ञाच्या अधीनतेने आणि गुणांच्या कार्यामुळे, महान तत्त्व प्रकट झाले.

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

मग ते महान तत्त्व, सूक्ष्म आणि अव्यक्ताने वेढलेले, सत्त्वगुणाने अधिक, सुरुवातीला केवळ अस्तित्व प्रकट करणारे होते.

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

मन आणि महान तत्त्व हे एकच समजावे; तेच त्याचे कारण मानले जाते. सूक्ष्म लिंग उत्पन्न झाले, जे क्षेत्रज्ञाच्या अधीन होते.

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

धर्मादी रूपे, जी जगाच्या सत्याचे कारण आहेत, ती महान तत्त्व सृष्टीच्या इच्छेने निर्माण करते.

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

मन, महान तत्त्व, बुद्धी, ब्रह्मा, पूर्वस्मरण, कीर्ती, ईश्वरता, प्रज्ञा, चैतन्य, स्मरण, समज आणि विश्वाचा स्वामी — असे त्याचे स्मरण आहे.

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

कारण ते सर्व जीवांच्या कृती आणि फळांचा विचार करते, आणि त्याच्या सूक्ष्मतेमुळे ते वेगळे दिसते; म्हणून त्याला मन असे म्हणतात.

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

तत्त्वांमध्ये जो सर्वात मोठा आणि वयानेही ज्येष्ठ आहे, तसेच गुणांपेक्षा आणि विशेषतेपेक्षाही जो श्रेष्ठ आहे, म्हणून त्याला 'महान' असे नाव दिले आहे.

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

तो मान राखतो, भेद ओळखतो आणि वेगळेपण समजतो; पुरुषाला सुखभोगाशी जोडलेले असल्यामुळे त्याला 'मति' असे म्हणतात.

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

त्याची महानता आणि वाढण्याची क्षमता, सर्व गोष्टींचा आधार आणि सर्वांना सांभाळणारा म्हणून त्याला 'ब्रह्म' असे नाव आहे.

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

तो सर्व देवांना कृपेने त्यांच्या खरी ओळख मिळवून देतो आणि सर्वांना पूर्ण करतो, म्हणून त्याला 'पूरी' असेही म्हणतात.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

इथे पुरुष सर्व गोष्टी आणि त्यांचे हित समजतो; आणि इतरांना समज देतो म्हणून त्याला 'बुद्धी' असे नाव आहे.

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

ओळख आणि प्रत्यक्ष अनुभव त्याच्यापासून येतात, आणि सुखभोग ज्ञानावर आधारलेला आहे म्हणून त्याला 'ख्याती' असे नाव आहे.

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ज्ञान वगैरे गुणांनी तो अनेक प्रकारे ओळखला जातो, म्हणून 'महत्' या नावाला 'ख्याती' असेही म्हणतात.

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

महात्मा सर्व काही प्रत्यक्ष जाणतो म्हणून त्याला 'ईश्वर' म्हणतात; आणि ज्ञानासोबत असतो म्हणून त्याला 'प्रज्ञा' असे नाव आहे.

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

ज्ञानासारखी रूपे आणि अनेक कर्मांची फळे तो सुखभोगासाठी गोळा करतो, म्हणून त्याला 'चित्ती' असे नाव आहे.

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

तो वर्तमान, भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्मे आठवतो, म्हणून त्याला 'स्मृती' असे नाव आहे.

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

तो संपूर्ण ज्ञान आणि श्रेष्ठ महात्म्य मिळवतो, म्हणून जाणणारा आणि जाणणे दोन्ही 'संविद्' असे म्हणतात.

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

तो सर्वत्र आहे आणि सर्व काही स्वतःमध्ये शोधतो, म्हणून ऋषी त्याला 'संविद्' असे म्हणतात.

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

जाणण्यापासून ज्ञान येते असे म्हणतात; भगवान हा ज्ञानाचा आधार आहे. बंधन वगैरे मर्यादांमुळे ज्ञानी त्याला 'ईश्वर' म्हणतात.

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

अनेक अर्थ दर्शवणाऱ्या शब्दांनी, हे सर्वोच्च आणि अद्वितीय तत्त्व, तत्त्वाचे स्वरूप जाणणाऱ्यांनी आणि देवभाव असणाऱ्यांनी समजावले आहे.

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

महत् सृष्टीची इच्छा होऊन सृष्टी निर्माण करतो; त्याच्या दोन क्रिया 'संकल्प' आणि 'अधिवसाय' म्हणून ओळखल्या जातात.

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

तीन गुणांपैकी रजोगुण वाढला की अहंकार निर्माण होतो; आणि महत् ने व्यापलेली सृष्टी, बाह्य भूतांपासून सुरू होते.

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

त्याच अहंकारातून, जेव्हा तमोगुण वाढतो, तेव्हा भूत तन्मात्रांची सृष्टी होते, आणि ती अंधकारस्वरूप मानली जाते.

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

भूत तत्त्वाने रूप बदलून प्रथम फक्त शब्द निर्माण केला; त्यातून आकाश निर्माण झाले, जे पोकळ आहे आणि ज्याचे लक्षण म्हणजे शब्द आहे.

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

आकाशाला फक्त ध्वनीचं गुण आहे. वायूने रूप बदलून, फक्त स्पर्श निर्माण केला आणि तो ध्वनीला व्यापून गेला.

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

वायूपासून प्रकाश उत्पन्न झाला; त्याचा गुण म्हणजे रूप. वायूला फक्त स्पर्शाचा गुण असून, त्याने रूप व्यापलं.

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

प्रकाशाने रूप बदलून फक्त चवीचा गुण निर्माण केला. त्यातून पाणी निर्माण झालं, ज्यात सर्व चवी असतात.

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

पाण्याला फक्त चवीचा गुण आहे, आणि ते रूप असलेल्या अग्नीने व्यापलं. पाण्याने रूप बदलून फक्त वास निर्माण केला.