लिङ्गपुराणम्

रामस्य च तथान्येषां वृष्णीनामपि सुव्रतः कन्दमूलफलैस्तस्य बलिकार्यं चकार सः

रामासाठी आणि इतरांसाठी, तसेच वृष्णी लोकांसाठीही, त्या धर्मनिष्ठाने कंद, मूळ आणि फळांनी त्यांचे तर्पण केले.

द्रव्याभावात् स्वयं पार्थो भ्रातृभिश् च दिवं गतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तः कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः

सामग्रीच्या अभावामुळे पार्था स्वतः आणि त्याचे भाऊ स्वर्गाला गेले. अशा प्रकारे, कृष्णाच्या निष्कलंक कर्मांची ही कथा संक्षिप्त सांगितली आहे.

प्रभावो विलयश्चैव स्वेच्छयैव महात्मनः इत्येतत्सोमवंशानां नृपाणां चरितं द्विजाः

महात्म्याचा प्रादुर्भाव आणि विलय हे सर्व त्याच्या इच्छेनेच घडते. हे सोमवंशीय राजांची चरित्र आहे, हे द्विजांनो.

यः पठेच्छृणुयाद्वापि ब्राह्मणान् श्रावयेदपि स याति वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा

जो कोणी हे वाचतो, ऐकतो किंवा ब्राह्मणांना ऐकवतो, तो नक्कीच वैष्णव लोकात पोहोचतो; यात काहीच शंका नाही.

आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

सूताजी, तू आदिसृष्टीचे थोडक्यात सांगितले, पण पूर्णपणे उघड केले नाहीस. आता तू ती सविस्तर सांगावी, हे धर्मनिष्ठा.

महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः

महेश्वर, महादेव, प्रकृती आणि पुरुष यांच्याही पलीकडे स्थित आहे. तोच देव, परमात्मा आणि ऋषींचे स्वामी आहे.

अव्यक्तं चेश्वरात्तस्माद् अभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ईश्वरापासून अव्यक्त, म्हणजेच श्रेष्ठ कारण, उत्पन्न झाले. ज्याला प्रधान आणि प्रकृती असे म्हणतात, तसे तत्वचिंतक सांगतात.

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

ज्याला गंध, रंग, रस नाही, ज्यात शब्द आणि स्पर्श नाहीत, जे अजरा, शाश्वत, अविनाशी आणि कायमस्वरूपी स्वतःमध्ये स्थित आहे.

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्

संपूर्ण जगाचा गर्भ, महान तत्त्व, श्रेष्ठ आणि सनातन ब्रह्म, सर्व जीवांचे मूळ रूप, हे सर्व ईश्वराच्या आज्ञेने चालते.

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

जे अनादि, अनंत, अजन्मा, सूक्ष्म, त्रिगुणयुक्त, सर्वांचा आधार आणि अविनाशी आहे, जे अप्रकट आणि अगम्य आहे, ते ब्रह्माच्या आरंभी अस्तित्वात होते.

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

शिवाच्या इच्छेने, त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपाने हे सर्व व्यापलेले होते. त्या वेळी गुण समत्वात होते आणि सर्वत्र अंधकार भरलेला होता.

सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

सृष्टीच्या वेळी, प्रधानात, क्षेत्रज्ञाच्या अधीनतेने आणि गुणांच्या कार्यामुळे, महान तत्त्व प्रकट झाले.

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

मग ते महान तत्त्व, सूक्ष्म आणि अव्यक्ताने वेढलेले, सत्त्वगुणाने अधिक, सुरुवातीला केवळ अस्तित्व प्रकट करणारे होते.

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

मन आणि महान तत्त्व हे एकच समजावे; तेच त्याचे कारण मानले जाते. सूक्ष्म लिंग उत्पन्न झाले, जे क्षेत्रज्ञाच्या अधीन होते.

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

धर्मादी रूपे, जी जगाच्या सत्याचे कारण आहेत, ती महान तत्त्व सृष्टीच्या इच्छेने निर्माण करते.

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

मन, महान तत्त्व, बुद्धी, ब्रह्मा, पूर्वस्मरण, कीर्ती, ईश्वरता, प्रज्ञा, चैतन्य, स्मरण, समज आणि विश्वाचा स्वामी — असे त्याचे स्मरण आहे.

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

कारण ते सर्व जीवांच्या कृती आणि फळांचा विचार करते, आणि त्याच्या सूक्ष्मतेमुळे ते वेगळे दिसते; म्हणून त्याला मन असे म्हणतात.

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

तत्त्वांमध्ये जो सर्वात मोठा आणि वयानेही ज्येष्ठ आहे, तसेच गुणांपेक्षा आणि विशेषतेपेक्षाही जो श्रेष्ठ आहे, म्हणून त्याला 'महान' असे नाव दिले आहे.

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

तो मान राखतो, भेद ओळखतो आणि वेगळेपण समजतो; पुरुषाला सुखभोगाशी जोडलेले असल्यामुळे त्याला 'मति' असे म्हणतात.

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

त्याची महानता आणि वाढण्याची क्षमता, सर्व गोष्टींचा आधार आणि सर्वांना सांभाळणारा म्हणून त्याला 'ब्रह्म' असे नाव आहे.

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

तो सर्व देवांना कृपेने त्यांच्या खरी ओळख मिळवून देतो आणि सर्वांना पूर्ण करतो, म्हणून त्याला 'पूरी' असेही म्हणतात.

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

इथे पुरुष सर्व गोष्टी आणि त्यांचे हित समजतो; आणि इतरांना समज देतो म्हणून त्याला 'बुद्धी' असे नाव आहे.

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

ओळख आणि प्रत्यक्ष अनुभव त्याच्यापासून येतात, आणि सुखभोग ज्ञानावर आधारलेला आहे म्हणून त्याला 'ख्याती' असे नाव आहे.

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ज्ञान वगैरे गुणांनी तो अनेक प्रकारे ओळखला जातो, म्हणून 'महत्' या नावाला 'ख्याती' असेही म्हणतात.

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

महात्मा सर्व काही प्रत्यक्ष जाणतो म्हणून त्याला 'ईश्वर' म्हणतात; आणि ज्ञानासोबत असतो म्हणून त्याला 'प्रज्ञा' असे नाव आहे.

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

ज्ञानासारखी रूपे आणि अनेक कर्मांची फळे तो सुखभोगासाठी गोळा करतो, म्हणून त्याला 'चित्ती' असे नाव आहे.

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

तो वर्तमान, भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्मे आठवतो, म्हणून त्याला 'स्मृती' असे नाव आहे.

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

तो संपूर्ण ज्ञान आणि श्रेष्ठ महात्म्य मिळवतो, म्हणून जाणणारा आणि जाणणे दोन्ही 'संविद्' असे म्हणतात.

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

तो सर्वत्र आहे आणि सर्व काही स्वतःमध्ये शोधतो, म्हणून ऋषी त्याला 'संविद्' असे म्हणतात.