लिङ्गपुराणम्

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्

जेव्हा हे स्थिर होते, तेव्हा ध्यान आणि समाधी यांचा विचार केला जातो. मन एकाग्र होणे, म्हणजे ध्यान; जिथे इतर कोणतेही विचार राहत नाहीत.

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः

फक्त चैतन्याची जाणीव उरते, जणू काही शरीरच नाही, तेव्हा तीच समाधी म्हणतात. आणि या सर्वांचा मूळ कारण प्राणायाम आहे, असे सांगितले आहे.

प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा

प्राण म्हणजे आपल्या शरीरात निर्माण होणारा वायू; त्याचे नियंत्रण म्हणजे यम. यम हा ब्राह्मणांनी तीन प्रकारचा सांगितला आहे: मंद, मध्यम आणि उत्तम.

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्

प्राण आणि अपान यांचे नियंत्रण म्हणजे प्राणायाम. प्राणायामाची माप बारा मात्रांची आहे, असे स्मरणात ठेवले आहे.

नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः

सर्वात हलका प्राणायाम बारा मात्रांचा असतो, सर्वात उच्च तोही बारा मात्रांचा, आणि मध्यम हा उच्चाच्या दुप्पट, म्हणजे चोवीस मात्रांचा असतो.

मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्

मुख्य प्राणायाम जो उच्चाच्या तिप्पट आहे, तो छत्तीस मात्रांचा असतो. यामुळे घाम येतो, अंग थरथरते आणि शरीर हलते, असे अनुक्रमे घडते.

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्

योगात आनंद निर्माण करण्यासाठी, तसेच झोप आणि चक्कर येण्यासाठी, अंगावर शहारे येतात, ध्वनी ऐकू येतो, जाणीव होते, शरीर हलते आणि थरथरते.

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः

जेव्हा चक्कर येते आणि घामामुळे बेशुद्धी येते, तेव्हा तोच प्राणायाम सर्वात श्रेष्ठ आणि सुंदर मानला जातो.

सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी

तो बीजयुक्त किंवा बीजरहित, जपासह किंवा जपाशिवाय, अशा प्रकारे सांगितला आहे; तो कधी हत्ती, कधी हरिण, कधी जिंकता न येणारा, किंवा सिंहासारखा असतो.

गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्

जेव्हा प्राण नियंत्रित आणि आवरलेला असतो, तेव्हा तो जसा पाहिजे तसा होतो; पण वारा अस्थिर असेल तर, योग्यांना तो आवरता येत नाही.

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः

योग्य पद्धतीने सराव केला तर, तो स्थिर होतो; जसे रानटी प्राणी, हत्ती किंवा हरिण, जरी हट्टी असले तरी, शांत होतात.

कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति

काळाच्या ओघात आणि सरावामुळे, तो मोठ्या काळजीने आवरला जातो; आणि ओळखीमुळे स्थिरता आणि समत्व प्राप्त होते.

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्

जो योगाने सराव करतो, त्याला व्यसन जडत नाही; अशा प्रकारे सराव केल्यावर, ऋषींचा प्राण शुद्ध होतो.

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः

मन, वाणी आणि शरीरातून होणारे दोष आणि साधकाचे शरीर, हे योग्य प्रकारे प्राणायाम केल्यावर, बुद्धिमान व्यक्तीचे रक्षण होते.

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

म्हणून दोष नाहीसे होतात आणि श्वासोच्छ्वास कमी होतो; प्राणायामाने दिव्य शांती आणि इतर गुण हळूहळू प्राप्त होतात.

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः

शांती, परमशांती, तेज आणि प्रसन्नता हे अनुक्रमे प्राप्त होतात; या चारपैकी शांती प्रथम सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता

जन्मजात आणि अपघाती पापांचे नाहीसे होणे म्हणजे शांती. परमशांती म्हणजे पूर्ण संयम, असे परंपरेत सांगितले आहे.

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि

द्विजांनो, प्रकाश म्हणजे तेज असं म्हणतात, आणि ते सर्वत्र, सर्व काळ असतं. सर्व इंद्रियांना जे स्पष्टपणा मिळतो, तो बुद्धीमुळेच मिळतो, आणि तोच वायूंनाही मिळतो.

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

हा स्पष्टपणा 'प्रसाद' म्हणून ओळखला जातो. या देहात चार प्रकार आहेत — प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान.

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः

नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय — हे सर्व वायूंच्या स्पष्टपणासाठी ओळखले जातात.

प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च

म्हणूनच जो वायू शरीरात हालचाल करतो, त्याला प्राण म्हणतात. अपान हा वायू अन्न वगैरे गोष्टी योग्य क्रमाने बाहेर टाकतो.

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः

व्यान हा वायू सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि आजार वगैरे गोष्टींना चाळवतो. तो मर्मस्थळांना हलवतो, आणि त्यालाच उदान म्हणतात.

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः

समान हा वायू सर्व अंगांना समतोल ठेवतो. हे पाच वायू असे ओळखले जातात. नाग वायू डकार येण्यासाठी, कूर्म डोळे उघडण्यासाठी कारणीभूत असतो.

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि

कृकल वायू भूक लावतो, देवदत्त वायू जांभई आणतो, आणि धनंजय हा मोठा आवाज करणारा, सर्वत्र पसरलेला वायू आहे, जो मृत्यूनंतरही राहतो.

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये

या दहा वायूंचा स्पष्टपणा प्राणायामामुळे साधता येतो. चौथं नाव, द्विजांनो, या चार वायूंना दिलं गेलं आहे.

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च

विश्व, महान, प्रज्ञा, मन, ब्रह्मा, चिती, स्मृती, ख्याती, संवित, मग ईश्वर आणि मती — ही नावं ओळखली जातात.

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति

द्विजांनो, ही बुद्धीची, म्हणजेच महत्त्वाची नावं सांगितली आहेत. या बुद्धीचा स्पष्टपणा प्राणायामाने साधता येतो.

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः

विश्व म्हणजे सर्वत्र असणं, हे ऋषिश्रेष्ठा, सर्व तत्त्वांमध्ये ज्येष्ठ आहे, आणि महान हे सर्वांत मोठं आहे.

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः

ज्याचं प्रमाण आणि ज्ञानाचं गूढ आहे, ज्यातून मन विचार करतं, त्याच्या विशालतेमुळे आणि वाढवण्याच्या शक्तीमुळे ब्रह्मा असं ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात.