लिङ्गपुराणम्

स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा

नियमाने नीट स्नान केल्यानंतर, मग अंतर्गत शुद्धता करावी; शेवटपर्यंत मातीने अंग चोळून, तीर्थाच्या पाण्यात स्नान करावे.

अवगाह्यापि मलिनो ह्य् अन्तः शौचविवर्जितः शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः

पाण्यात बुडूनही, ज्याच्या मनात शुद्धता नाही, तो मळलेलाच राहतो; जसे जलवनस्पती, मासे आणि मासांवर जगणारे प्राणी पाण्यातच असतात.

सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः

पाण्यात नेहमी बुडूनही हे प्राणी शुद्ध होत नाहीत, हे द्विजश्रेष्ठा, म्हणून नियमाने अंतर्गत शुद्धता नेहमी करावी.

आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्

स्वज्ञानरूपी पाण्यात स्नान करून, खरी भावना आणि शुद्ध वैराग्यरूपी मातीने एकदा अंग चोळले, की तो शुद्ध मानला जातो—अशी ही शुद्धतेची शिकवण आहे.

शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः

शुद्ध असणाऱ्यांनाच सिद्धी मिळते; अशुद्धांना कधीच नाही. जो नीट व्रत पाळतो आणि योग्य मार्गाने मिळालेल्या गोष्टींमध्ये समाधानी असतो, त्याला यश मिळते.

संतोषस्तस्य सततम् अतीतार्थस्य चास्मृतिः चान्द्रायणादिनिपुणस् तपांसि सुशुभानि च

त्याचे समाधान नेहमी टिकते, आणि तो गेलेल्या गोष्टींची आठवण करत नाही; चांद्रायणासारख्या शुभ तपात तो कुशल असतो.

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः

स्वाध्याय म्हणजे जपच आहे; प्रणवाचा जप तीन प्रकारचा सांगितला आहे—उच्चाराने तो कनिष्ठ, हळूच केल्यास मध्यम, आणि मनात केल्यास तो सर्वात श्रेष्ठ.

मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा

मनाने केलेला जप सर्वांत व्यापक मानला आहे, विशेषतः पंचाक्षरी मंत्राचा. तसेच, शिवभक्ती मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कृतींनी करावी.

शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिर् अचला सुप्रतिष्ठिता निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च

शिवज्ञान, गुरुभक्ती—ती अढळ आणि दृढ असावी—आणि इंद्रिये आसक्त झाली की त्यांना लगेच आवर घालणे, हे शिकवले आहे.

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः

इंद्रियांच्या विषयांपासून मन मागे घेणे म्हणजे प्रत्याहार असे म्हणतात. मन एका जागी स्थिर करणे, हेच धारणा आहे.

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्

जेव्हा हे स्थिर होते, तेव्हा ध्यान आणि समाधी यांचा विचार केला जातो. मन एकाग्र होणे, म्हणजे ध्यान; जिथे इतर कोणतेही विचार राहत नाहीत.

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः

फक्त चैतन्याची जाणीव उरते, जणू काही शरीरच नाही, तेव्हा तीच समाधी म्हणतात. आणि या सर्वांचा मूळ कारण प्राणायाम आहे, असे सांगितले आहे.

प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा

प्राण म्हणजे आपल्या शरीरात निर्माण होणारा वायू; त्याचे नियंत्रण म्हणजे यम. यम हा ब्राह्मणांनी तीन प्रकारचा सांगितला आहे: मंद, मध्यम आणि उत्तम.

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्

प्राण आणि अपान यांचे नियंत्रण म्हणजे प्राणायाम. प्राणायामाची माप बारा मात्रांची आहे, असे स्मरणात ठेवले आहे.

नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः

सर्वात हलका प्राणायाम बारा मात्रांचा असतो, सर्वात उच्च तोही बारा मात्रांचा, आणि मध्यम हा उच्चाच्या दुप्पट, म्हणजे चोवीस मात्रांचा असतो.

मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्

मुख्य प्राणायाम जो उच्चाच्या तिप्पट आहे, तो छत्तीस मात्रांचा असतो. यामुळे घाम येतो, अंग थरथरते आणि शरीर हलते, असे अनुक्रमे घडते.

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्

योगात आनंद निर्माण करण्यासाठी, तसेच झोप आणि चक्कर येण्यासाठी, अंगावर शहारे येतात, ध्वनी ऐकू येतो, जाणीव होते, शरीर हलते आणि थरथरते.

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः

जेव्हा चक्कर येते आणि घामामुळे बेशुद्धी येते, तेव्हा तोच प्राणायाम सर्वात श्रेष्ठ आणि सुंदर मानला जातो.

सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी

तो बीजयुक्त किंवा बीजरहित, जपासह किंवा जपाशिवाय, अशा प्रकारे सांगितला आहे; तो कधी हत्ती, कधी हरिण, कधी जिंकता न येणारा, किंवा सिंहासारखा असतो.

गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्

जेव्हा प्राण नियंत्रित आणि आवरलेला असतो, तेव्हा तो जसा पाहिजे तसा होतो; पण वारा अस्थिर असेल तर, योग्यांना तो आवरता येत नाही.

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः

योग्य पद्धतीने सराव केला तर, तो स्थिर होतो; जसे रानटी प्राणी, हत्ती किंवा हरिण, जरी हट्टी असले तरी, शांत होतात.

कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति

काळाच्या ओघात आणि सरावामुळे, तो मोठ्या काळजीने आवरला जातो; आणि ओळखीमुळे स्थिरता आणि समत्व प्राप्त होते.

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्

जो योगाने सराव करतो, त्याला व्यसन जडत नाही; अशा प्रकारे सराव केल्यावर, ऋषींचा प्राण शुद्ध होतो.

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः

मन, वाणी आणि शरीरातून होणारे दोष आणि साधकाचे शरीर, हे योग्य प्रकारे प्राणायाम केल्यावर, बुद्धिमान व्यक्तीचे रक्षण होते.

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

म्हणून दोष नाहीसे होतात आणि श्वासोच्छ्वास कमी होतो; प्राणायामाने दिव्य शांती आणि इतर गुण हळूहळू प्राप्त होतात.

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः

शांती, परमशांती, तेज आणि प्रसन्नता हे अनुक्रमे प्राप्त होतात; या चारपैकी शांती प्रथम सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता

जन्मजात आणि अपघाती पापांचे नाहीसे होणे म्हणजे शांती. परमशांती म्हणजे पूर्ण संयम, असे परंपरेत सांगितले आहे.

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि

द्विजांनो, प्रकाश म्हणजे तेज असं म्हणतात, आणि ते सर्वत्र, सर्व काळ असतं. सर्व इंद्रियांना जे स्पष्टपणा मिळतो, तो बुद्धीमुळेच मिळतो, आणि तोच वायूंनाही मिळतो.

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

हा स्पष्टपणा 'प्रसाद' म्हणून ओळखला जातो. या देहात चार प्रकार आहेत — प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान.