लिङ्गपुराणम्

अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्

स्त्री ही जणू जळत्या कोळशासारखी आहे, आणि पुरुष तुपाच्या भांड्यासारखा. म्हणून स्त्रियांपासून लांबच राहावं.

भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा

विषयांचा उपभोग घेऊन समाधान मिळत नाही, हे नीट विचार केला तर कळते. म्हणून मनाने, वाणीने आणि कृतीने वैराग्य ठेवावे.

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

इच्छा कधीच विषयांचा उपभोग घेऊन शांत होत नाही; जशी अग्नीला तुप घातल्यावर तो वाढतो, तशीच इच्छा वाढतच जाते.

तस्मात्त्यागः सदा कार्यस् त्व् अमृतत्वाय योगिना अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते

म्हणून अमरत्वासाठी नेहमीच त्याग करावा. ज्याला वैराग्य नाही, तो माणूस अनेक जन्म घेत राहतो.

त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः

त्यागानेच अमरत्व मिळते, असे वेद आणि स्मृती जाणणारे श्रेष्ठ लोक सांगतात; कृतीने, संततीने किंवा संपत्तीने ते मिळत नाही, हे द्विजश्रेष्ठा.

तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

म्हणून मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कृतींनी वैराग्य ठेवावे. योग्य वेळी संयम पाळणे ह्यालाच ब्रह्मचर्य म्हणतात.

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः

यम थोडक्यात सांगितले; आता मी नियम सांगतो: शुद्धता, यज्ञ, तप, दान, वेदाध्ययन आणि इंद्रियांचे नियंत्रण.

व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा

व्रत, उपवास, मौन आणि स्नान हे दहा नियम आहेत; तसेच, लोभ नसणे, शुद्धता, समाधान आणि तप.

जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम्

जप, शिवभक्ती, पद्मासन वगैरे आसने, बाह्य आणि अंतर्गत शुद्धता सांगितली आहे; त्यात अंतर्गत शुद्धता श्रेष्ठ मानली आहे.

बाह्यशौचेन युक्तः संस् तथा चाभ्यन्तरं चरेत् आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः

बाह्य आणि अंतर्गत शुद्धता दोन्ही पाळावी. शिवभक्तांनी अग्नी, पाणी आणि ब्रह्मशुद्धी करावी.

स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा

नियमाने नीट स्नान केल्यानंतर, मग अंतर्गत शुद्धता करावी; शेवटपर्यंत मातीने अंग चोळून, तीर्थाच्या पाण्यात स्नान करावे.

अवगाह्यापि मलिनो ह्य् अन्तः शौचविवर्जितः शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः

पाण्यात बुडूनही, ज्याच्या मनात शुद्धता नाही, तो मळलेलाच राहतो; जसे जलवनस्पती, मासे आणि मासांवर जगणारे प्राणी पाण्यातच असतात.

सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः

पाण्यात नेहमी बुडूनही हे प्राणी शुद्ध होत नाहीत, हे द्विजश्रेष्ठा, म्हणून नियमाने अंतर्गत शुद्धता नेहमी करावी.

आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्

स्वज्ञानरूपी पाण्यात स्नान करून, खरी भावना आणि शुद्ध वैराग्यरूपी मातीने एकदा अंग चोळले, की तो शुद्ध मानला जातो—अशी ही शुद्धतेची शिकवण आहे.

शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः

शुद्ध असणाऱ्यांनाच सिद्धी मिळते; अशुद्धांना कधीच नाही. जो नीट व्रत पाळतो आणि योग्य मार्गाने मिळालेल्या गोष्टींमध्ये समाधानी असतो, त्याला यश मिळते.

संतोषस्तस्य सततम् अतीतार्थस्य चास्मृतिः चान्द्रायणादिनिपुणस् तपांसि सुशुभानि च

त्याचे समाधान नेहमी टिकते, आणि तो गेलेल्या गोष्टींची आठवण करत नाही; चांद्रायणासारख्या शुभ तपात तो कुशल असतो.

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः

स्वाध्याय म्हणजे जपच आहे; प्रणवाचा जप तीन प्रकारचा सांगितला आहे—उच्चाराने तो कनिष्ठ, हळूच केल्यास मध्यम, आणि मनात केल्यास तो सर्वात श्रेष्ठ.

मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा

मनाने केलेला जप सर्वांत व्यापक मानला आहे, विशेषतः पंचाक्षरी मंत्राचा. तसेच, शिवभक्ती मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कृतींनी करावी.

शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिर् अचला सुप्रतिष्ठिता निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च

शिवज्ञान, गुरुभक्ती—ती अढळ आणि दृढ असावी—आणि इंद्रिये आसक्त झाली की त्यांना लगेच आवर घालणे, हे शिकवले आहे.

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः

इंद्रियांच्या विषयांपासून मन मागे घेणे म्हणजे प्रत्याहार असे म्हणतात. मन एका जागी स्थिर करणे, हेच धारणा आहे.

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्

जेव्हा हे स्थिर होते, तेव्हा ध्यान आणि समाधी यांचा विचार केला जातो. मन एकाग्र होणे, म्हणजे ध्यान; जिथे इतर कोणतेही विचार राहत नाहीत.

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः

फक्त चैतन्याची जाणीव उरते, जणू काही शरीरच नाही, तेव्हा तीच समाधी म्हणतात. आणि या सर्वांचा मूळ कारण प्राणायाम आहे, असे सांगितले आहे.

प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा

प्राण म्हणजे आपल्या शरीरात निर्माण होणारा वायू; त्याचे नियंत्रण म्हणजे यम. यम हा ब्राह्मणांनी तीन प्रकारचा सांगितला आहे: मंद, मध्यम आणि उत्तम.

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्

प्राण आणि अपान यांचे नियंत्रण म्हणजे प्राणायाम. प्राणायामाची माप बारा मात्रांची आहे, असे स्मरणात ठेवले आहे.

नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः

सर्वात हलका प्राणायाम बारा मात्रांचा असतो, सर्वात उच्च तोही बारा मात्रांचा, आणि मध्यम हा उच्चाच्या दुप्पट, म्हणजे चोवीस मात्रांचा असतो.

मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्

मुख्य प्राणायाम जो उच्चाच्या तिप्पट आहे, तो छत्तीस मात्रांचा असतो. यामुळे घाम येतो, अंग थरथरते आणि शरीर हलते, असे अनुक्रमे घडते.

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्

योगात आनंद निर्माण करण्यासाठी, तसेच झोप आणि चक्कर येण्यासाठी, अंगावर शहारे येतात, ध्वनी ऐकू येतो, जाणीव होते, शरीर हलते आणि थरथरते.

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः

जेव्हा चक्कर येते आणि घामामुळे बेशुद्धी येते, तेव्हा तोच प्राणायाम सर्वात श्रेष्ठ आणि सुंदर मानला जातो.

सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी

तो बीजयुक्त किंवा बीजरहित, जपासह किंवा जपाशिवाय, अशा प्रकारे सांगितला आहे; तो कधी हत्ती, कधी हरिण, कधी जिंकता न येणारा, किंवा सिंहासारखा असतो.