लिङ्गपुराणम्

भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरस्तु पञ्चमः कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता

भूरिश्रवा, प्रभू शंभू, कृष्ण, आणि पाचवा गौर; कन्या कीर्तिमती, योगमाता आणि धर्मनिष्ठ होती.

जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वनुहस्य च श्वेतः कृष्णश् च गौरश् च श्यामो धूम्रस्तथारुणः

ब्रह्मदत्ताची आणि अनुहाची पत्नी तिने श्वेत, कृष्ण, गौर, श्याम, धूम्र आणि अरुण या मुलांना जन्म दिला.

नीलो बादरिकश्चैव सर्वे चैते पराशराः पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम्

नील आणि बादरिक हे देखील पराशरच आहेत. हे आठही महान पराशरांचे वंशज आहेत.

अत ऊर्ध्वं निबोधध्वम् इन्द्रप्रमितिसंभवम् वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यो घृताच्यामुदपद्यत

आता इंद्रप्रमितीच्या वंशाबद्दल ऐका. वसिष्ठाचा पुत्र कपिंजल घृताचीपासून जन्मला.

त्रिमूर्तिर्यः समाख्यात इन्द्रप्रमितिरुच्यते पृथोः सुतायां सम्भूतो भद्रस्तस्या भवद्वसुः

जो त्रिमूर्ती म्हणून ओळखला जातो, तोच इंद्रप्रमिती आहे. तो पृथूच्या कन्येपासून जन्मला. तिच्या पोटी भद्र जन्मला आणि भद्रापासून वसु झाला.

उपमन्युः सुतस्तस्य बहवो ह्यौपमन्यवः मित्रावरुणयोश्चैव कौण्डिन्या ये परिश्रुताः

त्याचा उपमन्यू नावाचा मुलगा झाला. उपमन्यूपासून अनेक वंशज झाले. मित्र आणि वरुण यांच्या कौंडिन्य नावाने प्रसिद्ध वंशज आहेत.

एकार्षेयास् तथा चान्ये वासिष्ठा नाम विश्रुताः एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता दश महात्मनाम्

एकार्षेय आणि वसिष्ठ नावाने प्रसिद्ध इतरही आहेत. हे दहा महान वसिष्ठांचे वंश मानले जातात.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा विश्रुता भुवि भर्तारश् च महाभागा एषां वंशाः प्रकीर्तिताः

असे हे ब्रह्माचे मानसपुत्र पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेत. या सर्व महान विभूतींच्या वंशांची माहिती सांगितली आहे.

त्रिलोकधारणे शक्ता देवर्षिकुलसंभवाः तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः

हे सर्व देवऋषींच्या कुळात जन्मलेले असून, तीनही लोकांचे पालन करण्यास समर्थ आहेत. त्यांच्या मुला-नातवंडांची संख्या शेकड्यांनी आणि हजारोंनी आहे.

यैस्तु व्याप्तास्त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः

ज्यांनी आपल्या तेजाने तीनही लोक व्यापले आहेत, जसे सूर्य आपल्या किरणांनी व्यापतो.

कथं हि रक्षसा शक्तिर् भक्षितः सो ऽनुजैः सह वासिष्ठो वदतां श्रेष्ठ सूत वक्तुमिहार्हसि

शक्ती आणि त्याच्या भावांना राक्षसाने कसा गिळला, हे सांग. वसिष्ठाचा शक्ती कसा भक्षिला गेला, हे सुत, तू आम्हाला सांग.

राक्षसो रुधिरो नाम वसिष्ठस्य सुतं पुरा शक्तिं स भक्षयामास शक्तेः शापात्सहानुजैः

रुधिर नावाच्या राक्षसाने वसिष्ठाचा पुत्र शक्ती आणि त्याच्या भावांना शक्तीच्या शापामुळे एकदा गिळून टाकले.

वसिष्ठयाज्यं विप्रेन्द्रास् तदादिश्यैव भूपतिम् कल्माषपादं रुधिरो विश्वामित्रेण चोदितः

विश्रामित्राच्या सांगण्यावरून रुधिर राक्षसाने कल्माषपाद राजाच्या आज्ञेने वसिष्ठाच्या यज्ञातील आहुती घेतली.

भक्षितः स इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तेन रक्षसा शक्तिः शक्तिमतां श्रेष्ठो भ्रातृभिः सह धर्मवित्

शक्ती, जो शक्तिमान आणि धर्म जाणणारा होता, त्याला आणि त्याच्या भावांना त्या राक्षसाने गिळल्याचे ऐकून वसिष्ठ खूप व्यथित झाला.

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः अरुन्धत्या सह मुनिः पपात भुवि दुःखितः

'अरे पुत्रा, अरे पुत्रा, अरे पुत्रा' असे पुन्हा पुन्हा ओरडत वसिष्ठ ऋषी अरुंधतीसह दुःखाने जमिनीवर कोसळले.

नष्टं कुलमिति श्रुत्वा मर्तुं चक्रे मतिं तदा स्मरन्पुत्रशतं चैव शक्तिज्येष्ठं च शक्तिमान्

आपला वंश नष्ट झाल्याचे ऐकून, वसिष्ठाने मरायचे ठरवले. त्याने आपल्या शंभर पुत्रांची आणि ज्येष्ठ, बलवान शक्तीची आठवण काढली.

न तं विनाहं जीविष्ये इति निश्चित्य दुःखितः

'त्याच्याशिवाय मी जगणार नाही' असे ठरवून वसिष्ठ दुःखात बुडाला.

आरुह्य मूर्धानम् अजात्मजो ऽसौ तयात्मवान् सर्वविद् आत्मविच्च धराधरस्यैव तदा धरायां पपात पत्न्या सह साश्रुदृष्टिः

तो अजन्म्याचा पुत्र, सर्वज्ञ आणि आत्मज्ञान असलेला, आपल्या पत्नीसह डोंगराच्या शिखरावर जाऊन, डोळ्यात अश्रू घेऊन खाली पडला.

धराधरात्तं पतितं धरा तदा दधार तत्रापि विचित्रकण्ठी करांबुजाभ्यां करिखेलगामिनी रुदन्तमादाय रुरोद सा च

डोंगरावरून पडताना, पृथ्वीने त्याला धरले. त्या वेळी सुंदर गळ्याची, हस्तकमळांनी त्याला उचलणारी, हत्तीच्या चालीने चालणारी पृथ्वी, त्याला रडताना उचलून, स्वतःही रडू लागली.

तदा तस्य स्नुषा प्राह पत्नी शक्तेर्महामुनिम् वसिष्ठं वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भयविह्वला

त्या वेळी शक्तीच्या पत्नीने, म्हणजे वसिष्ठांची सून, भीतीने व्याकुळ होऊन रडत रडत, बोलण्यात श्रेष्ठ असलेल्या महर्षी वसिष्ठांना म्हणाली.

भगवन्ब्राह्मणश्रेष्ठ तव देहम् इदं शुभम् पालयस्व विभो द्रष्टुं तव पौत्रं ममात्मजम्

भगवंत, ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या महाराज, हे तुमचं पवित्र शरीर जपावं, कारण तुम्हाला तुमच्या नातवाला, म्हणजे माझ्या पोटी असलेल्या मुलाला, पाहता यावं.

न त्याज्यं तव विप्रेन्द्र देहमेतत्सुशोभनम् गर्भस्थो मम सर्वार्थसाधकः शक्तिजो यतः

ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे सुंदर शरीर सोडू नका, कारण माझ्या पोटी असलेला शक्तीचा मुलगा, जो सर्व काही साध्य करतो, तो अजून जन्मलेला नाही.

एवमुक्त्वाथ धर्मज्ञा कराभ्यां कमलेक्षणा उत्थाप्य श्वशुरं नत्वा नेत्रे संमृज्य वारिणा

असं सांगून, धर्माची जाण असलेल्या कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या स्त्रीने, हातांनी आपल्या सासऱ्याला उचललं, त्यांना वाकून नमस्कार केला आणि पाण्याने त्यांच्या डोळ्यातील अश्रू पुसले.

दुःखितापि परित्रातुं श्वशुरं दुःखितं तदा अरुन्धतीं च कल्याणीं प्रार्थयामास दुःखिताम्

आपण दुःखी असूनही, तिने त्या वेळी आपल्या दुःखी सासऱ्याला धीर द्यायचा प्रयत्न केला आणि स्वतःही दुःखात असलेल्या पुण्यवती अरुंधतीला विनंती केली.

स्नुषावाक्यं ततः श्रुत्वा वसिष्ठ उत्थाय भूतलात् संज्ञामवाप्य चालिङ्ग्य सा पपात सुदुःखिता

सूनबाईचं बोलणं ऐकून, वसिष्ठ जमिनीवरून उठले, शुद्धीवर आले, तिला मिठी मारली आणि ती फार दुःखी होऊन खाली कोसळली.

अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्यास्राकुलेक्षणाम् रुरोद मुनिशार्दूलो भार्यया सुतवत्सलः

अरुंधतीने, डोळे अश्रूंनी भरलेली असताना, तिला हातांनी स्पर्श केला आणि आपल्या पत्नीवर पुत्रासारखं प्रेम करणारा, ऋषीमध्ये वाघ असलेला वसिष्ठ रडू लागला.

अथ नाभ्यंबुजे विष्णोर् यथा तस्याश्चतुर्मुखः आसीनो गर्भशय्यायां कुमार ऋचमाह सः

मग जसं विष्णूच्या नाभिकमळावर चतुर्मुख ब्रह्मा बसतो, तसंच पोटी असलेल्या त्या मुलाने तिथेच एक ऋच म्हणली.

ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठ ऋचमादरात् केनोक्तमिति संचिन्त्य तदातिष्ठत्समाहितः

ते ऐकून, भगवंत वसिष्ठांनी आदराने विचार केला, 'हे कोण बोललं?' आणि मन एकाग्र केलं.

व्योमाङ्गणस्थो ऽथ हरिः पुण्डरीकनिभेक्षणः वसिष्ठमाह विश्वात्मा घृणया स घृणानिधिः

मग आकाशात उभा असलेला, कमळासारख्या डोळ्यांचा, विश्वाचा आत्मा आणि करुणेचा सागर असलेला हरि, वसिष्ठांना प्रेमाने बोलला.