लिङ्गपुराणम्

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः

ग्रह-ताऱ्यांची ये-जा मनुष्याने आपल्या डोळ्यांनी, परंपरेने, अनुमानाने, प्रत्यक्ष पाहून आणि तर्काने जाणून घ्यावी.

परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः

तपशीलाने बुद्धीने तपासून, श्रद्धा ठेवावी. डोळे, शास्त्र, पाणी, लेखन आणि गणित हे, हे उत्तम ऋषी, विचारात घ्यावे.

पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये

या पाच कारणांनीच ग्रह-ताऱ्यांचे मोजमाप समजावे.

कथं विष्णोः प्रसादाद्वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः मेढीभूतो ग्राहाणां वै वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

विष्णूच्या कृपेने ध्रुव हा बुद्धिमान लोकांमध्ये श्रेष्ठ कसा झाला आणि ग्रहांचा आधारस्तंभ कसा झाला, हे तू आता सांग.

एतमर्थं मया पृष्टो नानाशास्त्रविशारदः मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः

या विषयावर एकदा मुझ्या कडून मार्कंडेय ऋषींनी, जे अनेक शास्त्रांचे जाणकार आहेत, विचारले होते. तेव्हा त्यांनी मला, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या मला, हे सांगितले होते, हे द्विजांनो.

सार्वभौमो महातेजाः सर्वशस्त्रभृतां वरः उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम्

सर्वांचा राजा उत्तानपाद हा तेजस्वी आणि सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ होता. त्याने पृथ्वीचे राज्य चांगल्या प्रकारे सांभाळले.

तस्य भार्याद्वयम् अभूत् सुनीतिः सुरुचिस् तथा अग्रजायामभूत्पुत्रः सुनीत्यां तु महायशाः

त्याच्या दोन पत्नी होत्या – सुनीती आणि सुरुचि. मोठ्या पत्नी सुनीतीपासून त्याला मोठ्या कीर्तीचा मुलगा झाला.

ध्रुवो नाम महाप्राज्ञः कुलदीपो महामतिः कदाचित् सप्तवर्षे ऽपि पितुरङ्कम् उपाविशत्

तो मुलगा म्हणजे ध्रुव, फार बुद्धिमान आणि आपल्या घराण्याचा उज्वल दीप. एकदा, सातव्या वर्षीच, तो वडिलांच्या मांडीवर जाऊन बसला.

सुरुचिस्तं विनिर्धूय स्वपुत्रं प्रीतिमानसा न्यवेशयत्तं विप्रेन्द्रा ह्य् अङ्कं रूपेण मानिता

त्यावेळी सुरुचिने ध्रुवाला दूर सारले आणि आपल्या मुलाला प्रेमाने वडिलांच्या मांडीवर बसवले, त्याच्या रूपामुळे त्याला मान दिला.

अलब्ध्वा स पितुर्धीमान् अङ्कं दुःखितमानसः मातुः समीपमागम्य रुरोद स पुनः पुनः

वडिलांची मांडी न मिळाल्याने तो हुशार मुलगा खूप दुःखी झाला. तो आईजवळ गेला आणि पुन्हा पुन्हा रडू लागला.

रुदन्तं पुत्रमाहेदं माता शोकपरिप्लुता सुरुचिर्दयिता भर्तुस् तस्याः पुत्रो ऽपि तादृशः

आपला मुलगा रडताना पाहून आई दुःखाने भरून गेली आणि त्याला म्हणाली. सुरुचि, पतीची लाडकी, हिलाही असाच एक मुलगा होता.

मम त्वं मन्दभाग्याया जातः पुत्रो ऽप्यभाग्यवान् किं शोचसि किमर्थं त्वं रोदमानः पुनः पुनः

माझ्या दुर्दैवी पोटी तूं जन्मलास, आणि तुझ्या वाट्यालाही दुर्दैवच आले. मग तूं इतका का रडतोस, पुन्हा पुन्हा का दुःखी होतोस?

संतप्तहृदयो भूत्वा मम शोकं करिष्यसि स्वस्थस्थानं ध्रुवं पुत्र स्वशक्त्या त्वं समाप्नुयाः

माझ्या मनाला वेदना देऊन तूं फक्त माझे दुःख वाढवशील. ध्रुवा, तूं स्वतःच्या शक्तीने आपले योग्य स्थान मिळव.

इत्युक्तः स तु मात्रा वै निर्जगाम तदा वनम् विश्वामित्रं ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्य यथाविधि

आईने असे सांगितल्यावर ध्रुव त्या वेळी जंगलात गेला. तिथे त्याने विश्वामित्रांना पाहिले आणि योग्य रीतीने नमस्कार केला.

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा भगवन् वक्तुमर्हसि सर्वेषामुपरिस्थानं केन प्राप्स्यामि सत्तम

तो हात जोडून म्हणाला, 'भगवन्, कृपया सांगा, सर्वांच्या वरचे स्थान मी कशाने मिळवू शकेन?'

पितुरङ्के समासीनं माता मां सुरुचिर्मुने व्यधूनयत्स तं राजा पिता नोवाच किंचन

मी वडिलांच्या मांडीवर बसलो असताना, मुनी, माझ्या आई सुरुचिने मला दूर केले; राजा, म्हणजेच वडील, काहीच बोलले नाहीत.

एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मंस् त्रस्तो ऽहं मातरं गतः सुनीतिराह मे माता मा कृथाः शोकमुत्तमम्

याच कारणामुळे, ब्रह्मन्, मी घाबरलो आणि आईकडे गेलो. सुनीती, माझी आई, म्हणाली – 'अतिशय दुःख करू नकोस.'

स्वकर्मणा परं स्थानं प्राप्तुमर्हसि पुत्रक तस्या हि वचनं श्रुत्वा स्थानं तव महामुने

स्वतःच्या कर्माने तूं सर्वोच्च स्थान मिळवावे, असे तिने सांगितले. हे महर्षे, तिचे शब्द ऐकून मी आपले स्थान मिळवणार आहे.

प्राप्तो वनमिदं ब्रह्मन्न् अद्य त्वां दृष्टवान्प्रभो तव प्रसादात् प्राप्स्ये ऽहं स्थानमद्भुतमुत्तमम्

मी या जंगलात आलो आहे, ब्रह्मन्, आणि आज मी तुम्हाला पाहिले. तुमच्या कृपेने मी अद्भुत आणि श्रेष्ठ स्थान मिळवीन.

इत्युक्तः स मुनिः श्रीमान् प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् राजपुत्र शृणुष्वेदं स्थानमुत्तममाप्स्यसि

असे ऐकून तो तेजस्वी ऋषी हसून म्हणाला – 'राजकुमार, ऐक, तूं ते सर्वोच्च स्थान नक्की मिळवशील.'

आराध्य जगतामीशं केशवं क्लेशनाशनम् दक्षिणाङ्गभवं शंभोर् महादेवस्य धीमतः

संपूर्ण जगाचा स्वामी, केशव, जो सर्व दुःखांचा नाश करणारा आहे आणि महादेवाच्या उजव्या बाजूने उत्पन्न झाला आहे, त्याची भक्ती कर.

जप नित्यं महाप्राज्ञ सर्वपापविनाशनम् इष्टदं परमं शुद्धं पवित्रममलं परम्

हे महाबुद्धीमान, सर्व पापांचा नाश करणारा, इच्छा पूर्ण करणारा, अत्यंत पवित्र, निर्मळ आणि श्रेष्ठ असा मंत्र नेहमी जप.

ब्रूहि मन्त्रमिमं दिव्यं प्रणवेन समन्वितम् नमो ऽस्तु वासुदेवाय इत्येवं नियतेन्द्रियः

हा दिव्य मंत्र, प्रणवासह, उच्चार – 'वासुदेवाला नमस्कार असो' – आणि आपली इंद्रिये संयमित ठेव.

ध्यायन्सनातनं विष्णुं जपहोमपरायणः इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं विश्वामित्रं महायशाः

सनातन विष्णूचे ध्यान करत, जप आणि होम यांना समर्पित राहून, त्या तेजस्वी पुरुषाने विश्वामित्रांना वंदन करून त्यांना उत्तर दिले.

प्राङ्मुखो नियतो भूत्वा जजाप प्रीतमानसः शाकमूलफलाहारः संवत्सरमतन्द्रितः

पूर्वेकडे तोंड करून, नियमाने, आनंदी मनाने, फक्त कंदमुळं, फळं आणि भाज्या खाऊन, तो अखंड वर्षभर थकवा न येता जप करत राहिला.

जजाप मन्त्रमनिशम् अजस्रं स पुनः पुनः वेताला राक्षसा घोराः सिंहाद्याश् च महामृगाः

तो दिवस-रात्र, थांबता न थांबता, पुन्हा पुन्हा मंत्राचा जप करत राहिला; तेव्हा भयावह वेताळ, राक्षस आणि सिंहासारखे मोठे वन्य प्राणी त्याच्याजवळ आले.

तमभ्ययुर्महात्मानं बुद्धिमोहाय भीषणाः जपन् स वासुदेवेति न किंचित् प्रत्यपद्यत

ते भयंकर जीव त्याच्या मनाला गोंधळवण्यासाठी त्या महात्म्याजवळ आले; पण तो 'वासुदेव' म्हणत जप करत राहिला आणि त्याचा काहीही परिणाम झाला नाही.

सुनीतिर् अस्य या माता तस्या रूपेण संवृता पिशाचि समनुप्राप्ता रुरोद भृशदुःखिता

त्याची आई सूनिती, तिच्या रूपात एक पिशाच्च बनून आली आणि ती फार दुःखी होऊन रडू लागली.

मम त्वमेकः पुत्रो ऽसि किमर्थं क्लिश्यते भवान् मामनाथामपहाय तप आस्थितवानसि

तू माझा एकुलता एक मुलगा आहेस—मग असा का त्रास सहन करतोस? तुझ्या असहाय्य आईला सोडून तू हे तप का धरलेस?