लिङ्गपुराणम्

ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्

तारांमध्ये आणि ग्रहांमध्ये शुक्र श्रेष्ठ आहे; धूमकेतूंमध्ये धूमवान श्रेष्ठ आहे; आणि चार दिशांना असलेल्या ग्रहांमध्ये ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो.

नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः

नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा श्रेष्ठ आहे; अयनांमध्ये उत्तरायण श्रेष्ठ आहे; आणि पाच वर्षांमध्ये पहिले वर्ष हे मुख्य मानले जाते.

ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा

ऋतूंमध्ये शिशिर श्रेष्ठ आहे; महिन्यांमध्ये माघ महिना श्रेष्ठ आहे; पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष श्रेष्ठ आहे; आणि तिथींमध्ये प्रतिपदा श्रेष्ठ आहे.

अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः

दिवस-रात्रीच्या विभागांमध्ये दिवस हा आरंभ मानला जातो; आणि मुहूर्तांमध्ये पहिला मुहूर्त हा रुद्राला समर्पित आहे.

क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्

क्षणांमध्ये निमेष हा प्रारंभ आहे. हे काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, श्रवणाच्या शेवटापासून धनिष्ठेच्या आरंभापर्यंतचे युग हे पाच वर्षांचे मानले जाते.

भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे तो दिवसा निर्माण करणारा सूर्य चक्रासारखा फिरतो; म्हणून त्याला काळ घडवणारा आणि सर्वांचा स्वामी म्हणतात.

चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः

चार प्रकारच्या जीवांचा आरंभ करणारा आणि संहार करणारा तोच आहे; आणि त्याच्यासाठीही भगवान रुद्र हे प्रत्यक्ष प्रवर्तक आहेत.

इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः

अशा प्रकारे या सर्व ग्रह-ताऱ्यांची रचना आणि त्यांचा अर्थ निश्चित करणे हे महादेवांनी लोकांच्या व्यवहारासाठी निर्माण केले आहे.

बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः

कल्पाच्या आरंभी भगवंतांनी हे विचारपूर्वक सुरू केले; तोच सर्वांचा आधार, सर्वांचा अधिपती आणि सर्व तेजाचा मूळ आहे.

एकरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्

या एकाच मूळ स्वरूपाचा हा अद्भुत बदल आहे; हे खरे स्वरूप कुणीही पूर्णपणे सांगू शकत नाही.

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः

ग्रह-ताऱ्यांची ये-जा मनुष्याने आपल्या डोळ्यांनी, परंपरेने, अनुमानाने, प्रत्यक्ष पाहून आणि तर्काने जाणून घ्यावी.

परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः

तपशीलाने बुद्धीने तपासून, श्रद्धा ठेवावी. डोळे, शास्त्र, पाणी, लेखन आणि गणित हे, हे उत्तम ऋषी, विचारात घ्यावे.

पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये

या पाच कारणांनीच ग्रह-ताऱ्यांचे मोजमाप समजावे.

कथं विष्णोः प्रसादाद्वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः मेढीभूतो ग्राहाणां वै वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

विष्णूच्या कृपेने ध्रुव हा बुद्धिमान लोकांमध्ये श्रेष्ठ कसा झाला आणि ग्रहांचा आधारस्तंभ कसा झाला, हे तू आता सांग.

एतमर्थं मया पृष्टो नानाशास्त्रविशारदः मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः

या विषयावर एकदा मुझ्या कडून मार्कंडेय ऋषींनी, जे अनेक शास्त्रांचे जाणकार आहेत, विचारले होते. तेव्हा त्यांनी मला, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या मला, हे सांगितले होते, हे द्विजांनो.

सार्वभौमो महातेजाः सर्वशस्त्रभृतां वरः उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम्

सर्वांचा राजा उत्तानपाद हा तेजस्वी आणि सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ होता. त्याने पृथ्वीचे राज्य चांगल्या प्रकारे सांभाळले.

तस्य भार्याद्वयम् अभूत् सुनीतिः सुरुचिस् तथा अग्रजायामभूत्पुत्रः सुनीत्यां तु महायशाः

त्याच्या दोन पत्नी होत्या – सुनीती आणि सुरुचि. मोठ्या पत्नी सुनीतीपासून त्याला मोठ्या कीर्तीचा मुलगा झाला.

ध्रुवो नाम महाप्राज्ञः कुलदीपो महामतिः कदाचित् सप्तवर्षे ऽपि पितुरङ्कम् उपाविशत्

तो मुलगा म्हणजे ध्रुव, फार बुद्धिमान आणि आपल्या घराण्याचा उज्वल दीप. एकदा, सातव्या वर्षीच, तो वडिलांच्या मांडीवर जाऊन बसला.

सुरुचिस्तं विनिर्धूय स्वपुत्रं प्रीतिमानसा न्यवेशयत्तं विप्रेन्द्रा ह्य् अङ्कं रूपेण मानिता

त्यावेळी सुरुचिने ध्रुवाला दूर सारले आणि आपल्या मुलाला प्रेमाने वडिलांच्या मांडीवर बसवले, त्याच्या रूपामुळे त्याला मान दिला.

अलब्ध्वा स पितुर्धीमान् अङ्कं दुःखितमानसः मातुः समीपमागम्य रुरोद स पुनः पुनः

वडिलांची मांडी न मिळाल्याने तो हुशार मुलगा खूप दुःखी झाला. तो आईजवळ गेला आणि पुन्हा पुन्हा रडू लागला.

रुदन्तं पुत्रमाहेदं माता शोकपरिप्लुता सुरुचिर्दयिता भर्तुस् तस्याः पुत्रो ऽपि तादृशः

आपला मुलगा रडताना पाहून आई दुःखाने भरून गेली आणि त्याला म्हणाली. सुरुचि, पतीची लाडकी, हिलाही असाच एक मुलगा होता.

मम त्वं मन्दभाग्याया जातः पुत्रो ऽप्यभाग्यवान् किं शोचसि किमर्थं त्वं रोदमानः पुनः पुनः

माझ्या दुर्दैवी पोटी तूं जन्मलास, आणि तुझ्या वाट्यालाही दुर्दैवच आले. मग तूं इतका का रडतोस, पुन्हा पुन्हा का दुःखी होतोस?

संतप्तहृदयो भूत्वा मम शोकं करिष्यसि स्वस्थस्थानं ध्रुवं पुत्र स्वशक्त्या त्वं समाप्नुयाः

माझ्या मनाला वेदना देऊन तूं फक्त माझे दुःख वाढवशील. ध्रुवा, तूं स्वतःच्या शक्तीने आपले योग्य स्थान मिळव.

इत्युक्तः स तु मात्रा वै निर्जगाम तदा वनम् विश्वामित्रं ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्य यथाविधि

आईने असे सांगितल्यावर ध्रुव त्या वेळी जंगलात गेला. तिथे त्याने विश्वामित्रांना पाहिले आणि योग्य रीतीने नमस्कार केला.

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा भगवन् वक्तुमर्हसि सर्वेषामुपरिस्थानं केन प्राप्स्यामि सत्तम

तो हात जोडून म्हणाला, 'भगवन्, कृपया सांगा, सर्वांच्या वरचे स्थान मी कशाने मिळवू शकेन?'

पितुरङ्के समासीनं माता मां सुरुचिर्मुने व्यधूनयत्स तं राजा पिता नोवाच किंचन

मी वडिलांच्या मांडीवर बसलो असताना, मुनी, माझ्या आई सुरुचिने मला दूर केले; राजा, म्हणजेच वडील, काहीच बोलले नाहीत.

एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मंस् त्रस्तो ऽहं मातरं गतः सुनीतिराह मे माता मा कृथाः शोकमुत्तमम्

याच कारणामुळे, ब्रह्मन्, मी घाबरलो आणि आईकडे गेलो. सुनीती, माझी आई, म्हणाली – 'अतिशय दुःख करू नकोस.'

स्वकर्मणा परं स्थानं प्राप्तुमर्हसि पुत्रक तस्या हि वचनं श्रुत्वा स्थानं तव महामुने

स्वतःच्या कर्माने तूं सर्वोच्च स्थान मिळवावे, असे तिने सांगितले. हे महर्षे, तिचे शब्द ऐकून मी आपले स्थान मिळवणार आहे.

प्राप्तो वनमिदं ब्रह्मन्न् अद्य त्वां दृष्टवान्प्रभो तव प्रसादात् प्राप्स्ये ऽहं स्थानमद्भुतमुत्तमम्

मी या जंगलात आलो आहे, ब्रह्मन्, आणि आज मी तुम्हाला पाहिले. तुमच्या कृपेने मी अद्भुत आणि श्रेष्ठ स्थान मिळवीन.