लिङ्गपुराणम्

विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः

विशाखा नक्षत्रात जन्मलेला, ग्रहांमध्ये पहिला आणि तेजस्वी, धर्माचा पुत्र आहे; सोमदेव हा वसु आहे.

शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्

शीतल किरणांचा, रात्र घडवणारा, कृतिका नक्षत्रात जन्मला; सोळा किरणांचा, भृगुपुत्र शुक्र, सूर्याच्या नंतर येतो.

ताराग्रहाणां प्रवरस् तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः

ताराग्रहांमध्ये श्रेष्ठ, तिष्य नक्षत्रात जन्मलेला; बारा किरणांचा, अंगिरसाचा पुत्र बृहस्पती ग्रह जन्मला.

फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः नवार्चिर्लोहिताङ्गश् च प्रजापतिसुतो ग्रहः

पूर्व फाल्गुनी नक्षत्रात जन्मलेला, जगाचा गुरु, नव किरणांचा, लाल रंगाचा, प्रजापतीचा पुत्र ग्रह प्रकट झाला.

आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः रेवतीष्वेव सप्तार्चिःस्थाने सौरिः शनैश्चरः

पूर्वाषाढा नक्षत्रात जन्मलेला ग्रह म्हणून ओळखला जातो; रेवती नक्षत्रात, सात किरणांच्या स्थानी, शनी म्हणजे शनैश्चर स्थिर झाला.

सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी

धनिष्ठा नक्षत्रात, पाच किरणांचा, सोम्य बुध ग्रह जन्मला; अंधारमय, मृत्युपुत्र, प्रजांचा नाश करणारा शिखी जन्मला.

आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः

आश्लेषा नक्षत्रात सर्वांचा संहार करणारा महाग्रह जन्मला; त्याचप्रमाणे, दक्षकन्या त्यांच्या स्वतःच्या नक्षत्रांमध्ये प्रकट झाल्या.

तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः

राहू हा अंधाराच्या स्वरूपाचा असून, त्याचा रंग काळा आहे. तो भरणी नक्षत्रात जन्माला आला आणि तो ग्रह चंद्र व सूर्याला त्रास देणारा आहे.

एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः

हे तारे आणि ग्रह, भृगु वगैरेपासून सुरू होणारे, जन्मवेळी नक्षत्रांमुळे होणाऱ्या त्रासात अशुभ ठरतात, हे समजून घ्यावे.

मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषाम् आदिरादित्य उच्यते

त्या ग्रहाची भक्ती केल्याने तो दोष दूर होतो. या सर्व ग्रहांमध्ये सूर्याला पहिला मान दिला आहे.

ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्

तारांमध्ये आणि ग्रहांमध्ये शुक्र श्रेष्ठ आहे; धूमकेतूंमध्ये धूमवान श्रेष्ठ आहे; आणि चार दिशांना असलेल्या ग्रहांमध्ये ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो.

नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः

नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा श्रेष्ठ आहे; अयनांमध्ये उत्तरायण श्रेष्ठ आहे; आणि पाच वर्षांमध्ये पहिले वर्ष हे मुख्य मानले जाते.

ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा

ऋतूंमध्ये शिशिर श्रेष्ठ आहे; महिन्यांमध्ये माघ महिना श्रेष्ठ आहे; पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष श्रेष्ठ आहे; आणि तिथींमध्ये प्रतिपदा श्रेष्ठ आहे.

अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः

दिवस-रात्रीच्या विभागांमध्ये दिवस हा आरंभ मानला जातो; आणि मुहूर्तांमध्ये पहिला मुहूर्त हा रुद्राला समर्पित आहे.

क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्

क्षणांमध्ये निमेष हा प्रारंभ आहे. हे काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, श्रवणाच्या शेवटापासून धनिष्ठेच्या आरंभापर्यंतचे युग हे पाच वर्षांचे मानले जाते.

भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे तो दिवसा निर्माण करणारा सूर्य चक्रासारखा फिरतो; म्हणून त्याला काळ घडवणारा आणि सर्वांचा स्वामी म्हणतात.

चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः

चार प्रकारच्या जीवांचा आरंभ करणारा आणि संहार करणारा तोच आहे; आणि त्याच्यासाठीही भगवान रुद्र हे प्रत्यक्ष प्रवर्तक आहेत.

इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः

अशा प्रकारे या सर्व ग्रह-ताऱ्यांची रचना आणि त्यांचा अर्थ निश्चित करणे हे महादेवांनी लोकांच्या व्यवहारासाठी निर्माण केले आहे.

बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः

कल्पाच्या आरंभी भगवंतांनी हे विचारपूर्वक सुरू केले; तोच सर्वांचा आधार, सर्वांचा अधिपती आणि सर्व तेजाचा मूळ आहे.

एकरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्

या एकाच मूळ स्वरूपाचा हा अद्भुत बदल आहे; हे खरे स्वरूप कुणीही पूर्णपणे सांगू शकत नाही.

गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः

ग्रह-ताऱ्यांची ये-जा मनुष्याने आपल्या डोळ्यांनी, परंपरेने, अनुमानाने, प्रत्यक्ष पाहून आणि तर्काने जाणून घ्यावी.

परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः

तपशीलाने बुद्धीने तपासून, श्रद्धा ठेवावी. डोळे, शास्त्र, पाणी, लेखन आणि गणित हे, हे उत्तम ऋषी, विचारात घ्यावे.

पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये

या पाच कारणांनीच ग्रह-ताऱ्यांचे मोजमाप समजावे.

कथं विष्णोः प्रसादाद्वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः मेढीभूतो ग्राहाणां वै वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

विष्णूच्या कृपेने ध्रुव हा बुद्धिमान लोकांमध्ये श्रेष्ठ कसा झाला आणि ग्रहांचा आधारस्तंभ कसा झाला, हे तू आता सांग.

एतमर्थं मया पृष्टो नानाशास्त्रविशारदः मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः

या विषयावर एकदा मुझ्या कडून मार्कंडेय ऋषींनी, जे अनेक शास्त्रांचे जाणकार आहेत, विचारले होते. तेव्हा त्यांनी मला, ऐकण्याची इच्छा असलेल्या मला, हे सांगितले होते, हे द्विजांनो.

सार्वभौमो महातेजाः सर्वशस्त्रभृतां वरः उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम्

सर्वांचा राजा उत्तानपाद हा तेजस्वी आणि सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ होता. त्याने पृथ्वीचे राज्य चांगल्या प्रकारे सांभाळले.

तस्य भार्याद्वयम् अभूत् सुनीतिः सुरुचिस् तथा अग्रजायामभूत्पुत्रः सुनीत्यां तु महायशाः

त्याच्या दोन पत्नी होत्या – सुनीती आणि सुरुचि. मोठ्या पत्नी सुनीतीपासून त्याला मोठ्या कीर्तीचा मुलगा झाला.

ध्रुवो नाम महाप्राज्ञः कुलदीपो महामतिः कदाचित् सप्तवर्षे ऽपि पितुरङ्कम् उपाविशत्

तो मुलगा म्हणजे ध्रुव, फार बुद्धिमान आणि आपल्या घराण्याचा उज्वल दीप. एकदा, सातव्या वर्षीच, तो वडिलांच्या मांडीवर जाऊन बसला.

सुरुचिस्तं विनिर्धूय स्वपुत्रं प्रीतिमानसा न्यवेशयत्तं विप्रेन्द्रा ह्य् अङ्कं रूपेण मानिता

त्यावेळी सुरुचिने ध्रुवाला दूर सारले आणि आपल्या मुलाला प्रेमाने वडिलांच्या मांडीवर बसवले, त्याच्या रूपामुळे त्याला मान दिला.