लिङ्गपुराणम्

आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु

ते सूर्यापासून बाहेर येतं आणि प्रत्येक पर्वकाळात सारखं फिरतं; चंद्रापासून पुन्हा सूर्याजवळ जातं आणि पुन्हा पर्वकाळात सूर्याच्या ठिकाणी पोहोचतं.

स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते

स्वर्भानूला पुढे ढकलतं म्हणून त्याला स्वर्भानू म्हणतात; चंद्राचा सोळावा भाग भृगुपुत्राला दिला जातो.

विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

आधार आणि गोलाकार मंडळ यांच्यापासून, योजनाच्या टोकापर्यंत मोजल्यावर, भृगुपुत्रापेक्षा पाऊण भाग कमी असलेला जो आहे, तो बृहस्पती समजावा.

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

बृहस्पतीपेक्षा पाऊण भाग कमी असलेले वक्र आणि शनी हे दोघेही ओळखले जातात; त्यांच्या विस्तार आणि मंडळापासून, बुध त्यांच्यापेक्षा पाऊण भाग कमी आहे.

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै

इथल्या तेजस्वी तारे आणि नक्षत्रांची रूपं, विस्तार आणि मंडळ यांमध्ये बुधासारखीच आहेत.

प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्

जो खरा तत्त्वज्ञ आहे, त्याने समजावं की बहुतेक तारे चंद्राशी जोडलेले आहेत; तारे आणि नक्षत्रांची रूपं एकमेकांपेक्षा थोडी कमी आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु

चारशे, तीनशे, दोनशे योजना — हे सर्वांत खालचे, तारांच्या मंडळातले आहेत.

योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः

त्यांच्यात अर्धा योजन याहून कमी माप नाही; त्यांच्या वरती तीन ग्रह आहेत, जे दूर अंतरावर फिरतात.

सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम्

शनी, अंगिरस आणि वक्र हे मंदगतीने फिरणारे ग्रह समजावेत; त्यांची गती आधीच सांगितली आहे.

एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः

हे सर्व ग्रह ह्याच नक्षत्रांमध्ये उदयाला येतात; सूर्य, हे ऋषिश्रेष्ठ, विवस्वान आणि अदितीचा पुत्र आहे.

विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः

विशाखा नक्षत्रात जन्मलेला, ग्रहांमध्ये पहिला आणि तेजस्वी, धर्माचा पुत्र आहे; सोमदेव हा वसु आहे.

शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्

शीतल किरणांचा, रात्र घडवणारा, कृतिका नक्षत्रात जन्मला; सोळा किरणांचा, भृगुपुत्र शुक्र, सूर्याच्या नंतर येतो.

ताराग्रहाणां प्रवरस् तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः

ताराग्रहांमध्ये श्रेष्ठ, तिष्य नक्षत्रात जन्मलेला; बारा किरणांचा, अंगिरसाचा पुत्र बृहस्पती ग्रह जन्मला.

फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः नवार्चिर्लोहिताङ्गश् च प्रजापतिसुतो ग्रहः

पूर्व फाल्गुनी नक्षत्रात जन्मलेला, जगाचा गुरु, नव किरणांचा, लाल रंगाचा, प्रजापतीचा पुत्र ग्रह प्रकट झाला.

आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः रेवतीष्वेव सप्तार्चिःस्थाने सौरिः शनैश्चरः

पूर्वाषाढा नक्षत्रात जन्मलेला ग्रह म्हणून ओळखला जातो; रेवती नक्षत्रात, सात किरणांच्या स्थानी, शनी म्हणजे शनैश्चर स्थिर झाला.

सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी

धनिष्ठा नक्षत्रात, पाच किरणांचा, सोम्य बुध ग्रह जन्मला; अंधारमय, मृत्युपुत्र, प्रजांचा नाश करणारा शिखी जन्मला.

आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः

आश्लेषा नक्षत्रात सर्वांचा संहार करणारा महाग्रह जन्मला; त्याचप्रमाणे, दक्षकन्या त्यांच्या स्वतःच्या नक्षत्रांमध्ये प्रकट झाल्या.

तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः

राहू हा अंधाराच्या स्वरूपाचा असून, त्याचा रंग काळा आहे. तो भरणी नक्षत्रात जन्माला आला आणि तो ग्रह चंद्र व सूर्याला त्रास देणारा आहे.

एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः

हे तारे आणि ग्रह, भृगु वगैरेपासून सुरू होणारे, जन्मवेळी नक्षत्रांमुळे होणाऱ्या त्रासात अशुभ ठरतात, हे समजून घ्यावे.

मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषाम् आदिरादित्य उच्यते

त्या ग्रहाची भक्ती केल्याने तो दोष दूर होतो. या सर्व ग्रहांमध्ये सूर्याला पहिला मान दिला आहे.

ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्

तारांमध्ये आणि ग्रहांमध्ये शुक्र श्रेष्ठ आहे; धूमकेतूंमध्ये धूमवान श्रेष्ठ आहे; आणि चार दिशांना असलेल्या ग्रहांमध्ये ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो.

नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः

नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा श्रेष्ठ आहे; अयनांमध्ये उत्तरायण श्रेष्ठ आहे; आणि पाच वर्षांमध्ये पहिले वर्ष हे मुख्य मानले जाते.

ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा

ऋतूंमध्ये शिशिर श्रेष्ठ आहे; महिन्यांमध्ये माघ महिना श्रेष्ठ आहे; पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष श्रेष्ठ आहे; आणि तिथींमध्ये प्रतिपदा श्रेष्ठ आहे.

अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः

दिवस-रात्रीच्या विभागांमध्ये दिवस हा आरंभ मानला जातो; आणि मुहूर्तांमध्ये पहिला मुहूर्त हा रुद्राला समर्पित आहे.

क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्

क्षणांमध्ये निमेष हा प्रारंभ आहे. हे काळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, श्रवणाच्या शेवटापासून धनिष्ठेच्या आरंभापर्यंतचे युग हे पाच वर्षांचे मानले जाते.

भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे तो दिवसा निर्माण करणारा सूर्य चक्रासारखा फिरतो; म्हणून त्याला काळ घडवणारा आणि सर्वांचा स्वामी म्हणतात.

चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः

चार प्रकारच्या जीवांचा आरंभ करणारा आणि संहार करणारा तोच आहे; आणि त्याच्यासाठीही भगवान रुद्र हे प्रत्यक्ष प्रवर्तक आहेत.

इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः

अशा प्रकारे या सर्व ग्रह-ताऱ्यांची रचना आणि त्यांचा अर्थ निश्चित करणे हे महादेवांनी लोकांच्या व्यवहारासाठी निर्माण केले आहे.

बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः

कल्पाच्या आरंभी भगवंतांनी हे विचारपूर्वक सुरू केले; तोच सर्वांचा आधार, सर्वांचा अधिपती आणि सर्व तेजाचा मूळ आहे.