लिङ्गपुराणम्

शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः

शनीने शनीचे स्थान घेतले, आणि देव शनीही तिथे आहे; बुधाने बुधाचे, आणि राहूने राहूचे स्थान घेतले.

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम्

सर्व तारे त्या त्या नक्षत्रांत सामील होतात; हे सर्व ग्रह आणि तेजस्वी तारे हे सत्पुरुषांच्या वाट्याचे आहेत.

कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्

कल्पाच्या सुरुवातीला, स्वयंभूने ही स्थाने निर्माण करून चालू केली; ही स्थाने सृष्टीच्या प्रलयापर्यंत तशीच राहतात.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः

सर्व मन्वंतरांत ही स्थाने देवतांची निवासस्थाने आहेत; अभिमान असलेले देव पुन्हा पुन्हा ही स्थाने व्यापतात.

अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह वर्तन्ते वर्तमानैश् च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह

गेलेले, येणारे, न येणारे आणि सध्या असलेले असे सर्व देव आणि त्यांच्यासह ही स्थाने कायम राहतात.

अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे

या मन्वंतरात ग्रहांना वैमानिक असे म्हणतात; विवस्वान आणि अदितीचा पुत्र सूर्य, वैवस्वत मन्वंतरात ओळखला जातो.

द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः

तेजस्वी सोम ऋषीपुत्र असून, तो देव आणि वसु म्हणून ओळखला जातो; शुक्र हा भृगुचा पुत्र असून, असुरांची पूजा करणारा देव आहे.

बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः

महातेजस्वी देव, देवांचा गुरु, अंगिरसाचा पुत्र म्हणून बृहस्पती ओळखला जातो; मोहक आणि मनमोहक बुध हा ऋषीपुत्र म्हणून स्मरणात आहे.

शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः

विचित्र रूपाचा शनैश्चर संज्ञा आणि विवस्वानचा पुत्र आहे; अग्नी विकेशीपासून जन्मलेला असून, त्याच्या ज्वाळा लाल आहेत.

नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः

दक्षाच्या कन्या या तारे आणि नक्षत्रे म्हणून ओळखल्या जातात; सिंहिकेचा पुत्र स्वरभानू हा असुर प्राण्यांना त्रास देणारा आहे.

सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः

चंद्र, तारे, ग्रह आणि सूर्य यांच्यामध्ये अभिमान असलेले देव सांगितले आहेत; ही स्थाने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे आहेत आणि देवताही तिथेच वास करतात.

सौरम् अग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानम् अम्मयं शुक्लमेव च

विवस्वान सूर्याचे स्थान अग्नीमय आहे; चंद्राचे स्थान पाण्याचे आणि पांढरे असे मानले जाते.

आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम् शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत्

बुधाच्या तेजस्वी स्थानाला पाण्याचे, काळे आणि मनमोहक असे म्हटले जाते; शुक्राचे स्थानही पाण्याचे आणि पांढरे असून, सोळा किरणांनी उजळलेले आहे.

नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानम् उत्तमम् हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः

मंगळाचे उत्तम स्थान लाल रंगाचे असून, त्याला नव किरण आहेत; बृहस्पतीचे स्थान पिवळे, मोठे आणि सोळा ज्वाळांनी युक्त आहे.

अष्टरश्मिगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम्

शनैश्चराचे स्थान काळे असून, त्याला आठ किरण आहेत; स्वरभानूचे स्थान अंधाराचे आहे, जे प्राण्यांना त्रास देणारे आहे.

विज्ञेयास्तारकाः सर्वास् त्व् ऋषयस्त्वेकरश्मयः आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः

सर्व तारे ऋषी म्हणून ओळखावे, प्रत्येकाला एकच किरण आहे; हे पुण्यवानांच्या निवासस्थान असून, त्यांच्या स्वभावाप्रमाणे पांढरे आहेत.

घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः

हे तारे दाट पाण्यापासून बनलेले असून, कल्पाच्या सुरुवातीला निर्माण झाले; सूर्याच्या किरणांमुळे ते तेजस्वी झाले आहेत.

नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

सूर्याचा आधार नऊ हजार योजनांचा आहे असे मानले जाते; त्याच्या मंडळाचा घेर त्याच्या तीनपट आहे.

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

चंद्राचा विस्तार सूर्याच्या दुप्पट आहे; स्वरभानू दोघांइतकाच असून, तो त्यांच्या खाली फिरतो.

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्

पृथ्वीची सावली उचलून, एक गोलाकार रूप तयार केलं गेलं; स्वर्भानूचं मोठं स्थान, तिसरं आहे, जे पूर्णपणे अंधारानं बनलेलं आहे.

आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु

ते सूर्यापासून बाहेर येतं आणि प्रत्येक पर्वकाळात सारखं फिरतं; चंद्रापासून पुन्हा सूर्याजवळ जातं आणि पुन्हा पर्वकाळात सूर्याच्या ठिकाणी पोहोचतं.

स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते

स्वर्भानूला पुढे ढकलतं म्हणून त्याला स्वर्भानू म्हणतात; चंद्राचा सोळावा भाग भृगुपुत्राला दिला जातो.

विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

आधार आणि गोलाकार मंडळ यांच्यापासून, योजनाच्या टोकापर्यंत मोजल्यावर, भृगुपुत्रापेक्षा पाऊण भाग कमी असलेला जो आहे, तो बृहस्पती समजावा.

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

बृहस्पतीपेक्षा पाऊण भाग कमी असलेले वक्र आणि शनी हे दोघेही ओळखले जातात; त्यांच्या विस्तार आणि मंडळापासून, बुध त्यांच्यापेक्षा पाऊण भाग कमी आहे.

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै

इथल्या तेजस्वी तारे आणि नक्षत्रांची रूपं, विस्तार आणि मंडळ यांमध्ये बुधासारखीच आहेत.

प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्

जो खरा तत्त्वज्ञ आहे, त्याने समजावं की बहुतेक तारे चंद्राशी जोडलेले आहेत; तारे आणि नक्षत्रांची रूपं एकमेकांपेक्षा थोडी कमी आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु

चारशे, तीनशे, दोनशे योजना — हे सर्वांत खालचे, तारांच्या मंडळातले आहेत.

योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः

त्यांच्यात अर्धा योजन याहून कमी माप नाही; त्यांच्या वरती तीन ग्रह आहेत, जे दूर अंतरावर फिरतात.

सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम्

शनी, अंगिरस आणि वक्र हे मंदगतीने फिरणारे ग्रह समजावेत; त्यांची गती आधीच सांगितली आहे.