लिङ्गपुराणम्

यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्

बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुताने हे सांगितले; आता हे सविस्तर सांग आणि ग्रहांविषयीचे निर्णयही स्पष्ट कर.

श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये

त्यांचे शब्द ऐकून सुताने एकाग्रतेने त्यांच्या शंका दूर करणारे श्रेष्ठ वचन सांगितले.

अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्

या विषयावर शांतचित्त असलेल्या महान ज्ञानी लोकांनी जे सांगितले, ते मी तुम्हाला सांगतो—सूर्य आणि चंद्र यांचा मार्ग.

यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्

सूर्य, चंद्र आणि इतर ग्रह देवांच्या निवासात कसे असतात, हे सांगतो; त्यानंतर अग्नीच्या तीन प्रकारच्या उत्पत्तीचे वर्णन करीन.

दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

दैवी, भौतिक आणि पृथ्वीवरील अग्नी, तसेच पृथ्वीशी संबंधित अग्नी—रात्रीच्या शेवटी, अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मातून हे प्रकट होते.

अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः

सर्व काही अव्यक्त होते, रात्रीच्या अंधाराने झाकलेले होते; फक्त एक चतुर्थांश उरले होते, तेव्हा जग विशेषतः लुप्त झाले होते.

स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया

तेथे स्वयंभू भगवान, सर्व लोकांचे कार्य साधणारा, प्रकट होण्याची इच्छा ठेवून काजव्याप्रमाणे संचार करत होता.

सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः

मग प्रभूने जगाच्या आरंभी अग्नी निर्माण केला आणि पृथ्वी व पाण्यात वास करून, प्रकाशासाठी त्याचे तीन भाग केले.

पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः

या जगात जो वारा आहे, त्याला पृथ्वीवरील अग्नी म्हणतात; आणि जगाच्या आरंभी सूर्यामध्ये जो शुद्ध अग्नी आहे, त्यालाच अग्नी म्हणून ओळखतात.

वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः

या सर्वांमध्ये विद्युत, जठराग्नी, सूर्याग्नी आणि जलमधील कमळातून उत्पन्न होणारा अग्नी हे ओळखावेत. आता मी त्यांची लक्षणे सांगतो. विद्युत, जठराग्नी, सूर्याग्नी आणि जलमधील अग्नी — हे तिघेही अग्नीचे प्रकार आहेत.

तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति

म्हणून सूर्य पाणी पितो आणि आपल्या किरणांनी तेजस्वी होतो. जलात कमळातून उत्पन्न होणारा अग्नी असतो, पण पाण्यामुळे अग्नी विझत नाही.

मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

माणसांच्या पोटात असलेला अग्नी कधीही विझत नाही. वाऱ्यासह असणारा तेजस्वी अग्नी जठराग्नी म्हणून ओळखला जातो, जरी त्याला बाहेरून प्रकाश दिसत नाही.

यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे

जो हा पांढऱ्या रंगाचा, गोल आणि थंड स्वरूपाचा प्रकाश दिसतो, तो सूर्य अस्ताला गेल्यावर निर्माण होणारा सौर तेज आहे.

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्

रात्री अग्नी सूर्याच्या गोलामध्ये प्रवेश करतो आणि त्यामुळे तो दूरवरून प्रकाशतो. पुन्हा सूर्य उगवला की, अग्नीचे उष्णत्व त्यात सामावते.

पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी

पृथ्वीवरील अग्नीच्या पावलामुळे तो अग्नी जळतो. प्रकाश आणि उष्णता या दोन्ही स्वरूपात सूर्याग्नी आणि पृथ्वीवरील अग्नी तेजस्वी असतात.

परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे

एकमेकांमध्ये प्रवेश केल्याने ते एकमेकांना पोसतात. पृथ्वीच्या उत्तरेकडील भागात पाणी आहे आणि दक्षिणेकडील भागात अग्नी आहे.

उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्

सूर्य पुन्हा पुन्हा उगवतो आणि पुन्हा पाण्यात प्रवेश करतो. त्यामुळे दिवस आणि रात्री सूर्याच्या प्रवेशामुळे पाणी तांबूस दिसते.

अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः

सूर्य पुन्हा अस्ताला जातो आणि पाणी दिवसभर प्रवेश करते. त्यामुळे रात्री पाणी पांढरे आणि तेजस्वी दिसते.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः

या क्रमाने, पृथ्वीच्या दक्षिण आणि उत्तर भागात, सूर्याच्या उगवण्याच्या आणि मावळण्याच्या वेळी, दिवस-रात्री पाणी नेहमी प्रवेश करते.

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

जो सूर्य किरणांनी पाणी पितो आणि तेजाने चमकतो, तो पृथ्वीवरील अग्नीसह एकरूप झालेला दिव्य आणि पवित्र म्हणून ओळखला जातो.

सहस्रपादसौ वह्निर् वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

तो अग्नी हजार पाय असलेला, गोल भांड्यासारखा आहे असे सांगितले जाते. तो सर्व बाजूंनी हजार नाड्यांनी पाणी घेतो.

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः

त्या नाड्या म्हणजे समुद्राच्या वाहिन्या, विहिरी, ढग, स्थिर आणि चल पाणी, तसेच तळी, ओढे आणि इतर जलस्रोत.

तस्य रश्मिसहस्रं तच् छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः

त्याच्या हजारो किरणांतून थंडी, पाऊस आणि उष्णता बाहेर पडते. त्यातील चारशे नाड्यांमधून विविध रूपातील पाऊस पडतो.

भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

त्या सर्व किरणांना भांडी, माळा, ध्वज आणि पडणारे प्रवाह असे नाव आहे. पाऊस पाडणारे हे सर्व किरण 'अमृत' म्हणून ओळखले जातात.

हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः

त्या नाड्यांपैकी तीनशे किरण हिम वाहून नेतात. त्यात रेघा, मेघ आणि शीतल पाऊस, तसेच बर्फ पाडणारे प्रवाह असतात.

चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा

सर्व किरणांना 'चंद्रकिरण' असे नाव आहे. त्यात पिवळसर, पांढरे, दिशांना व्यापणारे आणि विश्वाला पोसणाऱ्या गायींचेही समावेश आहे.

शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः

त्या सर्व पांढऱ्या किरणांना तीनशे उष्णता निर्माण करणारे म्हणून ओळखले जाते. या किरणांनी चंद्र मानव, पितर आणि देवतांना पोसतो.

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान् सर्वांस् तिसृभिस् तर्पयत्यसौ

इथे तो माणसांना औषधींनी, पितरांना स्वधेनं आणि सर्व देवांना अमृतानं तृप्त करतो, या तिघांमुळे.

वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति

वसंत आणि उन्हाळ्यात तो तीनशे किरणांनी तापतो; पावसाळ्यात आणि शरद ऋतूत चारशे किरणांनी पाऊस पाडतो.