लिङ्गपुराणम्

हिमवन्तं गिरीणां तु नदीनां चैव जाह्नवीम् समुद्राणां च सर्वेषाम् अधिपं पयसां निधिम्

पर्वतांमध्ये हिमवंताला, नद्यांमध्ये जाह्नवीला, आणि सर्व समुद्रांचा, पाण्याचा खजिना असलेल्या समुद्राला अधिपती केलं.

वृक्षाणां चैव चाश्वत्थं प्लक्षं च प्रपितामहः

वृक्षांमध्ये प्रपितामहाने अश्वत्थ आणि प्लक्ष हे निर्माण केले.

गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् ईशं पुनश् चित्ररथं चकार नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमुग्रवीर्यम्

गंधर्व, विद्याधर आणि किन्नर यांचा राजा चित्ररथ ठरवला; नागांचा बलवान राजा वासुकी केला आणि सर्पांचा बलवान अधिपती तक्षक नेमला.

सुपर्णमीशं पततामथाश्वराजानमुच्चैःश्रवसं चकार

पक्ष्यांचा स्वामी सुपर्ण केला आणि घोड्यांचा राजा उच्चैःश्रवस नेमला.

सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च मृगाधिपानां शरभं चकार सेनाधिपानां गुहमप्रमेयं श्रुतिस्मृतीनां लकुलीशमीशम्

प्राण्यांचा राजा सिंह केला, गायींचा वृषभ नेमला, वन्य प्राण्यांचा अधिपती शरभ केला, सेनापती म्हणून अगाध गुह नेमला आणि श्रुती-स्मृतींचा स्वामी लकुलीश केला.

अभ्यषिञ्चत्सुधर्माणं तथा शङ्खपदं दिशाम् केतुमन्तं क्रमेणैव हेमरोमाणमेव च

सुधर्मा, मग शंखपद, नंतर केतुमंत आणि शेवटी हेमरोम यांना एकामागून एक अभिषेक केला.

पृथिव्यां पृथुमीशानं सर्वेषां तु महेश्वरम् चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषभध्वजम्

पृथ्वीवर पृथूला स्वामी केले, सर्वांचा महेश्वर नेमला आणि चार रूपांमध्ये सर्वज्ञ, वृषभध्वज असलेला शंकर नेमला.

प्रसादाद्भगवाञ्छम्भोश् चाभ्यषिञ्चद्यथाक्रमम् पुराभिषिच्य पुण्यात्मा रराज भुवनेश्वरः

भगवान शंभूच्या कृपेने त्यांना योग्य क्रमाने अभिषेक केला; पूर्वी अभिषेक करून पुण्यात्मा भुवनांचा स्वामी तेजाने उजळला.

एतद्वो विस्तरेणैव कथितं मुनिपुङ्गवाः अभिषिक्तास्ततस्त्वेते विशिष्टा विश्वयोनिना

हे श्रेष्ठ ऋषींनो, हे सर्व मी तुम्हाला विस्ताराने सांगितले; विश्वाचा मूळ कारण असलेल्या त्याने या सर्वांचा अभिषेक केला आणि म्हणून हे विशेष ठरले.

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस् तदा ते रोमहर्षणम्

हे ऐकूनही ऋषींच्या मनात शंका राहिल्याने त्यांनी पुन्हा रोमहरषण यांना अधिक विचारले.

यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्

बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुताने हे सांगितले; आता हे सविस्तर सांग आणि ग्रहांविषयीचे निर्णयही स्पष्ट कर.

श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये

त्यांचे शब्द ऐकून सुताने एकाग्रतेने त्यांच्या शंका दूर करणारे श्रेष्ठ वचन सांगितले.

अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्

या विषयावर शांतचित्त असलेल्या महान ज्ञानी लोकांनी जे सांगितले, ते मी तुम्हाला सांगतो—सूर्य आणि चंद्र यांचा मार्ग.

यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्

सूर्य, चंद्र आणि इतर ग्रह देवांच्या निवासात कसे असतात, हे सांगतो; त्यानंतर अग्नीच्या तीन प्रकारच्या उत्पत्तीचे वर्णन करीन.

दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

दैवी, भौतिक आणि पृथ्वीवरील अग्नी, तसेच पृथ्वीशी संबंधित अग्नी—रात्रीच्या शेवटी, अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मातून हे प्रकट होते.

अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः

सर्व काही अव्यक्त होते, रात्रीच्या अंधाराने झाकलेले होते; फक्त एक चतुर्थांश उरले होते, तेव्हा जग विशेषतः लुप्त झाले होते.

स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया

तेथे स्वयंभू भगवान, सर्व लोकांचे कार्य साधणारा, प्रकट होण्याची इच्छा ठेवून काजव्याप्रमाणे संचार करत होता.

सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः

मग प्रभूने जगाच्या आरंभी अग्नी निर्माण केला आणि पृथ्वी व पाण्यात वास करून, प्रकाशासाठी त्याचे तीन भाग केले.

पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः

या जगात जो वारा आहे, त्याला पृथ्वीवरील अग्नी म्हणतात; आणि जगाच्या आरंभी सूर्यामध्ये जो शुद्ध अग्नी आहे, त्यालाच अग्नी म्हणून ओळखतात.

वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः

या सर्वांमध्ये विद्युत, जठराग्नी, सूर्याग्नी आणि जलमधील कमळातून उत्पन्न होणारा अग्नी हे ओळखावेत. आता मी त्यांची लक्षणे सांगतो. विद्युत, जठराग्नी, सूर्याग्नी आणि जलमधील अग्नी — हे तिघेही अग्नीचे प्रकार आहेत.

तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति

म्हणून सूर्य पाणी पितो आणि आपल्या किरणांनी तेजस्वी होतो. जलात कमळातून उत्पन्न होणारा अग्नी असतो, पण पाण्यामुळे अग्नी विझत नाही.

मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

माणसांच्या पोटात असलेला अग्नी कधीही विझत नाही. वाऱ्यासह असणारा तेजस्वी अग्नी जठराग्नी म्हणून ओळखला जातो, जरी त्याला बाहेरून प्रकाश दिसत नाही.

यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे

जो हा पांढऱ्या रंगाचा, गोल आणि थंड स्वरूपाचा प्रकाश दिसतो, तो सूर्य अस्ताला गेल्यावर निर्माण होणारा सौर तेज आहे.

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्

रात्री अग्नी सूर्याच्या गोलामध्ये प्रवेश करतो आणि त्यामुळे तो दूरवरून प्रकाशतो. पुन्हा सूर्य उगवला की, अग्नीचे उष्णत्व त्यात सामावते.

पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी

पृथ्वीवरील अग्नीच्या पावलामुळे तो अग्नी जळतो. प्रकाश आणि उष्णता या दोन्ही स्वरूपात सूर्याग्नी आणि पृथ्वीवरील अग्नी तेजस्वी असतात.

परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे

एकमेकांमध्ये प्रवेश केल्याने ते एकमेकांना पोसतात. पृथ्वीच्या उत्तरेकडील भागात पाणी आहे आणि दक्षिणेकडील भागात अग्नी आहे.

उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्

सूर्य पुन्हा पुन्हा उगवतो आणि पुन्हा पाण्यात प्रवेश करतो. त्यामुळे दिवस आणि रात्री सूर्याच्या प्रवेशामुळे पाणी तांबूस दिसते.

अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः

सूर्य पुन्हा अस्ताला जातो आणि पाणी दिवसभर प्रवेश करते. त्यामुळे रात्री पाणी पांढरे आणि तेजस्वी दिसते.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः

या क्रमाने, पृथ्वीच्या दक्षिण आणि उत्तर भागात, सूर्याच्या उगवण्याच्या आणि मावळण्याच्या वेळी, दिवस-रात्री पाणी नेहमी प्रवेश करते.