लिङ्गपुराणम्

नक्षत्रसूर्याश् च तथा ग्रहतारागणैः सह उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि

नक्षत्रे आणि सूर्य, ग्रह आणि तारकांच्या समूहांसह, सर्वजण समोर आणि मागे पाहत, आकाशात एक चक्र तयार करतात.

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि

ध्रुवाने स्थिर केलेले हे सर्व, ध्रुवाभोवती प्रदक्षिणा घालतात, आकाशातील स्थिर असलेल्या ध्रुवस्वामीचे दर्शन घेण्यासाठी.

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

सूर्याच्या मंडळाचा व्यास नऊ हजार योजनांचा आहे, आणि त्याचा परिघ मोजण्याने त्याच्या तिप्पट आहे.

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

चंद्राचा विस्तार सूर्याच्या दुप्पट आहे; आणि स्वर्भानू दोघांइतकाच असून, तो खाली फिरतो.

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

पृथ्वीची सावली गोलाकार घेऊन, स्वर्भानूचे मोठे स्थान तिसरे आहे, जे अंधाराने बनलेले आहे.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः

चंद्राचा सोळावा भाग भृगुपुत्राला दिला जातो, त्यांच्या गोलाई, व्यास आणि अंतर यांच्या प्रमाणानुसार.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः

भृगुपुत्रापेक्षा बृहस्पती एक चतुर्थांश कमी आहे, तसेच मंगळ आणि शनी हेही चतुर्थांशाने कमी आहेत आणि त्यांची मापे सारखी नाहीत.

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै

मंगळ आणि शनी यांच्या तुलनेत बुधाचा व्यास आणि गोलाई एक चतुर्थांशाने कमी आहे; येथे तारे आणि नक्षत्रे जी तेजस्वी दिसतात,

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

ती सर्व बुधाच्या व्यास आणि गोलाईइतकीच आहेत; आणि जाणकार जाणतात की चंद्राशी संबंधित तारे बहुतेक असेच असतात.

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

तारे आणि नक्षत्रांची रूपे एकमेकांपेक्षा पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजनांनी कमी असतात.

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

सर्वांच्या वर ताऱ्यांची लहान वर्तुळे आहेत, त्यांची माप दोन योजनांचीच असते; त्यापेक्षा लहान काहीही सापडत नाही.

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः

त्यांच्या वरती तीन ग्रह आहेत, जे दूर जातात: शनी, मंगळ आणि वक्रग्रह, हे मंदगतीने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

त्यांच्या खाली चार मोठे ग्रह आहेत: सूर्य, चंद्र, बुध आणि भृगुपुत्र, हे सर्व जलद गतीने फिरतात.

तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः ध्रुवात् तु नियमाच्चैषाम् ऋक्षमार्गे व्यवस्थितिः

तारे जितकी कोटींनी आहेत तितकीच नक्षत्रे आहेत; त्यांची स्थिती ध्रुवाच्या नियमानुसार नक्षत्रमार्गावर निश्चित असते.

सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

सूर्य, ज्याला सात घोडे जोडले आहेत, तो क्रमाने वर आणि खाली जातो; जेव्हा चंद्र उत्तरमार्गावर पर्वकाळी असतो,

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः

त्याच्या उंचीमुळे तो लवकर दिसतो, पण त्याच्या किरणांनी फारसा स्पष्टपणा नसतो; तेव्हा तो दक्षिणमार्गावर जाऊन नीच मार्ग धरतो.

भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस् तदा ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

पृथ्वीने वेढलेला सूर्य पौर्णिमा आणि अमावस्येला दिसतो; योग्य वेळी तो लवकर मावळतोही.

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्य् अमावास्यां निशाकरः ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

म्हणून अमावस्येला चंद्र उत्तरमार्गावर असताना दिसतो; दक्षिणमार्गावर असताना नियमानुसार तो दिसत नाही.

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ताऱ्यांच्या गतीच्या संयोगाने सूर्य अंधाराने झाकला जातो; विषुववृत्तावर सूर्योदय आणि सूर्यास्त एकाच वेळी होतात.

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ पौर्णिमावास्ययोर् ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

उत्तरमार्गावर सूर्यास्त आणि सूर्योदय मध्यम असतात; पौर्णिमा आणि अमावस्येला ते प्रकाशचक्रानुसार चालतात.

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् ग्रहाणां चैव सर्वेषां सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

जेव्हा तेजस्वी सूर्य दक्षिणमार्गावर फिरतो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या खाली जातो.

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

मोठा वर्तुळ करून चंद्र त्याच्या वर फिरतो; सर्व नक्षत्रांचे वर्तुळ चंद्राच्या वर फिरते.

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः

नक्षत्रांपेक्षा वर बुध आहे; बुधाच्या वर भृगुपुत्र; भृगुपुत्राच्या वर मंगळ; मंगळाच्या वर बृहस्पती.

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवस्योर्ध्वं व्यवस्थितिः

म्हणून हळूहळू फिरणाऱ्या ग्रहांच्या वर सप्तर्षींचं स्थान आहे, आणि त्या सप्तर्षींच्या वर ध्रुवाचं अढळ स्थान आहे.

तं विष्णुलोकं परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात् द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

तो विष्णूचा परम लोक ओळखला की मनुष्य पापातून मुक्त होतो; तो लोक दोन हजार एकशे योजनांवर आहे.

ग्रहनक्षत्रतारासु उपरिष्टाद्यथाक्रमम् ग्रहाश् च चन्द्रसूर्यौ च युतौ दिव्येन तेजसा

ग्रह, नक्षत्रं आणि ताऱ्यांच्या वर, योग्य क्रमाने, ग्रह आहेत आणि चंद्रसूर्य दोघेही दिव्य तेजाने युक्त आहेत.

नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो ऽहर्निशं क्रमात् ग्रहनक्षत्रसूर्यास् ते नीचोच्चऋजुसंस्थिताः

हे नेहमी नक्षत्रांशी जोडलेले असतात आणि दिवस-रात्र क्रमाने फिरतात; ग्रह, नक्षत्रं आणि सूर्य हे कधी नीच, कधी उच्च, तर कधी सरळ स्थानी असतात.

समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः ऋतवः षट् स्मृताः सर्वे समागच्छन्ति पञ्चधा

त्यांच्या एकत्र येण्या आणि वेगळ्या होण्याच्या वेळी लोक त्यांना एकाच वेळी पाहतात; सर्व सहा ऋतू पाच प्रकारे एकत्र येतात असं मानलं जातं.

परस्परास्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः

हे एकमेकांशी जोडलेले असून, एकमेकांशी एकत्र येतात; त्यांच्या संयोगात गोंधळ नसतो, हे ज्ञानी लोक ओळखतात.