लिङ्गपुराणम्

मासतृप्तिमवाप्याग्र्यां पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम् पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु या

मासभर तृप्ती मिळवून, उत्तम अमृत पिऊन, पितर निघून जातात; आणि पंधराव्या दिवशी पितरांनी प्यायलेला तो भाग,

यावत्तु क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु सः अमावास्यां ततस्तस्या अन्तरा पूर्यते पुनः

तो पंधरावा भाग ज्या वेळेपर्यंत कमी होत जातो, अमावस्येला, त्या दरम्यान पुन्हा भरून येतो.

वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ एवं सूर्यनिमित्तैषा पक्षवृद्धिर्निशाकरे

प्रत्येक पक्षाच्या सुरुवातीला आणि सोळाव्या दिवशी चंद्राची वाढ आणि घट लक्षात ठेवली जाते; सूर्याच्या प्रभावामुळे चंद्रात पक्षाची वाढ होते.

अष्टभिश् च हयैर्युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः वारितेजोमयश्चाथ पिशङ्गैश्चैव शोभनैः

सोमपुत्राचा रथ आठ घोड्यांनी जोडलेला आहे, तो पाणी आणि तेज यांचा बनलेला असून, सुंदर पिंगट घोड्यांनी सजवलेला आहे.

दशभिश्चाकृशैरश्वैर् नानावर्णै रथः स्मृतः शुक्रस्य क्ष्मामयैर्युक्तो दैत्याचार्यस्य धीमतः

शुक्राचा रथ दहा सडपातळ आणि विविध रंगांच्या घोड्यांनी ओढला जातो, तो पृथ्वीच्या घोड्यांनी जोडलेला असून, तो दैत्यांचा ज्ञानी गुरु आहे.

अष्टाश्वश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः जीवस्य हैमश्चाष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः

मंगळाचा रथ आठ घोड्यांचा असून, तो सोन्याचा आणि अत्यंत सुंदर आहे; जीवाचा रथही सोन्याचा आणि आठ घोड्यांचा आहे, तर शनिचा रथ लोखंडाचा आहे.

रथ आपोमयैरश्वैर् दशभिस्तु सितेतरैः स्वर्भानोर्भास्करारेश् च तथा चाष्टहयः स्मृतः

राहूचा रथ पाण्याचे, पांढरे आणि इतर रंगांचे दहा घोडे असलेला आहे; तसेच केतू आणि सूर्याचा रथ आठ घोड्यांचा मानला जातो.

सर्वे ध्रुवनिबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः एतेन भ्राम्यमाणाश् च यथायोगं व्रजन्ति वै

हे सर्व ग्रह ध्रुवाला जोडलेले आहेत आणि वाऱ्याच्या किरणांनी फिरतात; अशा प्रकारे फिरत, ते आपापल्या क्रमाने पुढे जातात.

यावन्त्यश्चैव ताराश् च तावन्तश्चैव रश्मयः सर्वे ध्रुवनिबद्धाश् च भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्

जितक्या तारे आहेत, तितकेच किरण आहेत; हे सर्व ध्रुवाला जोडलेले असून, फिरताना ध्रुवालाही फिरवतात.

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माद्वहति ज्योतींषि प्रवहस्तेन स स्मृतः

ते अग्नीच्या चक्रासारखे फिरतात, वाऱ्याच्या चक्राने चालवले जातात; जो प्रकाश वाहून नेतो, त्याला प्रवाह असं म्हणतात.

नक्षत्रसूर्याश् च तथा ग्रहतारागणैः सह उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि

नक्षत्रे आणि सूर्य, ग्रह आणि तारकांच्या समूहांसह, सर्वजण समोर आणि मागे पाहत, आकाशात एक चक्र तयार करतात.

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि

ध्रुवाने स्थिर केलेले हे सर्व, ध्रुवाभोवती प्रदक्षिणा घालतात, आकाशातील स्थिर असलेल्या ध्रुवस्वामीचे दर्शन घेण्यासाठी.

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

सूर्याच्या मंडळाचा व्यास नऊ हजार योजनांचा आहे, आणि त्याचा परिघ मोजण्याने त्याच्या तिप्पट आहे.

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

चंद्राचा विस्तार सूर्याच्या दुप्पट आहे; आणि स्वर्भानू दोघांइतकाच असून, तो खाली फिरतो.

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

पृथ्वीची सावली गोलाकार घेऊन, स्वर्भानूचे मोठे स्थान तिसरे आहे, जे अंधाराने बनलेले आहे.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः

चंद्राचा सोळावा भाग भृगुपुत्राला दिला जातो, त्यांच्या गोलाई, व्यास आणि अंतर यांच्या प्रमाणानुसार.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः

भृगुपुत्रापेक्षा बृहस्पती एक चतुर्थांश कमी आहे, तसेच मंगळ आणि शनी हेही चतुर्थांशाने कमी आहेत आणि त्यांची मापे सारखी नाहीत.

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै

मंगळ आणि शनी यांच्या तुलनेत बुधाचा व्यास आणि गोलाई एक चतुर्थांशाने कमी आहे; येथे तारे आणि नक्षत्रे जी तेजस्वी दिसतात,

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

ती सर्व बुधाच्या व्यास आणि गोलाईइतकीच आहेत; आणि जाणकार जाणतात की चंद्राशी संबंधित तारे बहुतेक असेच असतात.

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

तारे आणि नक्षत्रांची रूपे एकमेकांपेक्षा पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजनांनी कमी असतात.

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

सर्वांच्या वर ताऱ्यांची लहान वर्तुळे आहेत, त्यांची माप दोन योजनांचीच असते; त्यापेक्षा लहान काहीही सापडत नाही.

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः

त्यांच्या वरती तीन ग्रह आहेत, जे दूर जातात: शनी, मंगळ आणि वक्रग्रह, हे मंदगतीने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

त्यांच्या खाली चार मोठे ग्रह आहेत: सूर्य, चंद्र, बुध आणि भृगुपुत्र, हे सर्व जलद गतीने फिरतात.

तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः ध्रुवात् तु नियमाच्चैषाम् ऋक्षमार्गे व्यवस्थितिः

तारे जितकी कोटींनी आहेत तितकीच नक्षत्रे आहेत; त्यांची स्थिती ध्रुवाच्या नियमानुसार नक्षत्रमार्गावर निश्चित असते.

सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

सूर्य, ज्याला सात घोडे जोडले आहेत, तो क्रमाने वर आणि खाली जातो; जेव्हा चंद्र उत्तरमार्गावर पर्वकाळी असतो,

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः

त्याच्या उंचीमुळे तो लवकर दिसतो, पण त्याच्या किरणांनी फारसा स्पष्टपणा नसतो; तेव्हा तो दक्षिणमार्गावर जाऊन नीच मार्ग धरतो.

भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस् तदा ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

पृथ्वीने वेढलेला सूर्य पौर्णिमा आणि अमावस्येला दिसतो; योग्य वेळी तो लवकर मावळतोही.

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्य् अमावास्यां निशाकरः ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

म्हणून अमावस्येला चंद्र उत्तरमार्गावर असताना दिसतो; दक्षिणमार्गावर असताना नियमानुसार तो दिसत नाही.

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ताऱ्यांच्या गतीच्या संयोगाने सूर्य अंधाराने झाकला जातो; विषुववृत्तावर सूर्योदय आणि सूर्यास्त एकाच वेळी होतात.