लिङ्गपुराणम्

आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः जलदानां सदा धूमो ह्य् आप्यायन इति स्मृतः

अग्नीचा, श्वासाचा, पक्ष्यांचा आणि मेघांचा धूर नेहमीच पोषण म्हणून ओळखला जातो, हे द्विजश्रेष्ठ.

पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः

पौंड्र देशात पडणारा सारा पाऊस वीजेपासून निर्माण होतो, तो थंडावा आणि भरपूर पीक देतो; तिथे पडणारे दव आणि गारठा हे नागांच्या थेंबांसारखे असतात.

गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्

गंगा ही गंगाजलातून उत्पन्न होते, पावसाने आणि पर्वतांच्या प्रवाहांनी भरते, डोंगरातील नद्या आणि दिशांच्या हत्ती यांच्याने ती गजबजलेली असते.

मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम्

मेघांपासून वेगळं झालेलं पाणी बहुतेक वेळा परावह नावाच्या वाऱ्याने वाहून नेलं जातं, तो वारा ते पाणी अंबिकेच्या गुरूकडे पोहोचवतो.

मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् अभ्येति भारते वर्षे त्व् अपरान्तविवृद्धये

हे द्विजांनो, मेना यांच्या पतीला ओलांडून उरलेला पाऊस भारत देशात येतो आणि पश्चिमेकडील प्रदेशांची वाढ करतो.

वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये सस्यद्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति

आज पावसाचे दोन प्रकार वस्तूंच्या वाढीसाठी सांगितले आहेत; आता मी माझ्या समजुतीनुसार दोन प्रकारच्या पिकांची थोडक्यात माहिती देतो.

स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः सो ऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश् चेशानः परमः शिवः

सृष्टीकर्ता, तेजस्वी सूर्य, सर्वत्र पाहणारा आणि व्यापणारा—तोच प्रत्यक्ष परमेश्वर शिव आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.

स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युर् आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः

तोच तेज, ओज, बळ, हे ब्राह्मणांनो, कीर्ती, डोळे, कान, मन, मृत्यू, आत्मा, राग, दिशा आणि दिशांचे स्वामी आहे.

सत्यं ऋतं तथा वायुर् अंबरं खचरश् च सः लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः

तोच सत्य, ऋत, वायू, आकाश आणि आकाशात संचार करणारा आहे; तोच लोकपाल, हरि, ब्रह्मा, रुद्र—खरंतर तोच महेश्वर आहे.

सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्टहस्तः सुमङ्गलः अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः

तो हजार किरणांनी तेजस्वी, श्रीमंत, आठ हातांचा, अत्यंत मंगल, अर्धनारीरूप, त्रिनेत्री आणि देवांचा स्वामी आहे.

अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैर्जलम्

त्याच्या कृपेनेच, हे द्विजांनो, पाऊस अनेक रूपांनी पडतो; तो आपल्या किरणांनी पाणी शोषून घेतो आणि हजारपटीने सोडतो.

जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः

पाण्याचा नाश किंवा वाढ असं काही घडत नाही, असं तो विचार करतो; ध्रुवावर स्थित वारा पुन्हा पाऊस गोळा करतो.

ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता

ग्रहांतून, सूर्यापासून आणि साऱ्या नक्षत्रमंडलातून बाहेर पडून, प्रवासाच्या शेवटी ते पाणी ध्रुवावर स्थिर होऊन पुन्हा सूर्याच्या ठिकाणी प्रवेश करते.

सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः

आता मी सूर्याचा रथ, चंद्राचा रथ आणि इतर ग्रह कसे फिरतात, तसेच पाणी वाहून नेणारा कसा आहे, हे थोडक्यात सांगतो.

सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः

सूर्याचा रथ ब्रह्मदेवाने एका हेतूने निर्माण केला; तो वर्षाच्या भागांनी बनवलेला आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.

त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः सौवर्णः सर्वदेवानाम् आवासो भास्करस्य तु

त्याला तीन नाभी आणि पाच आरे असलेलं चाक आहे, तो सुवर्णाचा बनलेला आहे, सर्व देवतांचा आणि विशेषतः सूर्याचा निवासस्थान आहे.

नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽपि रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः

त्याची लांबी आणि रुंदी प्रत्येकी नऊ हजार योजन आहे, आणि रथाच्या आसाची लांबी रथाच्या जागेपेक्षा दुप्पट आहे.

असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते

ज्याच्या रथाला जुंपलेली नसलेली घोडी आहेत, जिथे चाक थांबतं तिथे त्याच्या सात घोड्या उभ्या असतात, त्या सर्व छंदांपासून घडवलेल्या आहेत.

चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः

चाकाच्या कड्यांना बांधलेला अक्ष, ध्रुवावर घट्ट बसवलेला आहे. घोड्यांसह चाक फिरतं आणि अक्षही ध्रुवासह फिरतो.

अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरश्मिभिः

अक्ष आणि एकच चाक हे दोन्ही ध्रुवाने फिरवले जातात. तो ध्रुव बुद्धिमान आणि स्थिर आहे, वाऱ्याच्या गतीने तो तेजांना पुढे नेतो.

युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः

या रथाच्या जुव आणि अक्षाच्या टोकांना दोन किरण जोडलेले आहेत. ते दोघेही ध्रुवाशी किरणांनी बांधलेले असून, फिरताना एकत्र फिरतात.

भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

रथ फिरताना आकाशात वर्तुळे तयार होतात. त्या वर्तुळांच्या टोकांमध्ये जुव आणि अक्षाची उजवी बाजू असते.

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ

ध्रुव आणि घोड्यांना बांधलेल्या लगामांनी धरलेला रथ फिरताना, दोन्ही किरण ध्रुवामागे जातात.

युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु कीले सक्ता यथा रज्जुर् भ्रमते सर्वतोदिशम्

या वाऱ्याने चालणाऱ्या रथाचा जुव आणि अक्षाचा टोक एका खिळ्याला बांधलेला आहे, आणि ती दोरीसारखी सर्व दिशांना फिरते.

भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु

रथ फिरताना, उत्तरायण काळात त्या किरणांची वर्तुळे वाढतात, आणि दक्षिणेकडे वळताना वर्तुळे तयार होतात.

आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा आभ्यन्तरस्थः सूर्यो ऽथ भ्रमते मण्डलानि तु

जेव्हा हे किरण ध्रुवाच्या अधीन राहून आत ओढले जातात, तेव्हा सूर्य आत राहून वर्तुळाकार फिरतो.

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

दोन विभागांमध्ये ऐंशीशे वर्तुळे आहेत; जेव्हा हे किरण ध्रुवाने सोडले जातात, तेव्हा पुन्हा परत येतात.

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

त्याचप्रमाणे सूर्य बाहेरूनही वर्तुळाकार फिरतो आणि वेगाने वर्तुळे उलगडत पुढे जातो.

देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश् च दिवानिशम् यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम्

देव आणि ऋषी दिवस-रात्र नेहमीच त्या भगवान भास्कर, भवाचा ईश्वर यांची भक्ती करतात.