लिङ्गपुराणम्

न भ्रश्यन्ति यतो ऽभ्राणि मेहनान्मेघ उच्यते काष्ठावाहाश् च वैरिञ्च्याः पक्षाश्चैव पृथग्विधाः

ढग खाली पडत नाहीत म्हणून त्यांना 'मेघ' असं म्हणतात. लाकूड वाहून नेणारे मेघांचे पंख वेगवेगळ्या प्रकारचे असून ते ब्रह्माचे मानले जातात.

आज्यानां काष्ठसंयोगाद् अग्नेर्धूमः प्रवर्तितः द्वितीयानां च संभूतिर् विरिञ्चोच्छ्वासवायुना

तुप आणि लाकडाच्या संयोगाने अग्नीतून धूर निर्माण होतो; दुसऱ्या प्रकारचा धूर ब्रह्माच्या श्वासापासून उत्पन्न होतो.

भूभृतां त्वथ पक्षैस्तु मघवच्छेदितैस्ततः वाह्नेयास्त्वथ जीमूतास् त्व् आवहस्थानगाः शुभाः

नंतर, पर्वतांचे पंख इंद्राने छाटलेले असतात, आणि त्या पंखांवर बसून शुभ अग्नीचे ढग त्यांच्या जागी जातात.

विरिञ्चोच्छ्वासजाः सर्वे प्रवहस्कन्धजास्ततः पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम्

सर्व ब्रह्माच्या श्वासापासून जन्मलेले, वाऱ्याच्या शाखांपासून निर्माण झालेले, तसेच पंखांपासून उत्पन्न झालेले पुष्कर वगैरे ढग, योग्य वेळी पाऊस पाडतात.

मूकाः सशब्ददुष्टाशास् त्व् एतैः कृत्यं यथाक्रमम् क्षामवृष्टिप्रदा दीर्घकालं शीतसमीरिणः

मूक, गोंगाट करणारे आणि अशुद्ध ढग आपापली कामं ठरलेल्या क्रमाने करतात; थंड वारा असलेले ढग दीर्घकाळ कमी पाऊस देतात.

जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युद्ध्वनिविवर्जिताः तिष्ठन्त्याक्रोशमात्रे तु धरापृष्ठादितस्ततः

तसेच, 'जीवक' नावाचे ढग, जे दुर्बल आणि विजेच्या आवाजाशिवाय असतात, ते पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून एक क्रोश अंतरावर राहतात.

अर्धक्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरिवासिनः मेघा योजनमात्रं तु साध्यत्वाद् बहुतोयदाः

सर्व पर्वतवासी ढग अर्धा क्रोश अंतरावर असतात, तर भरपूर पाऊस देणारे उत्तम ढग एक योजन अंतरावर असतात.

धरापृष्ठाद्द्विजाः क्ष्मायां विद्युद्गुणसमन्विताः तेषां तेषां वृष्टिसर्गं त्रेधा कथितमत्र तु

हे ब्राह्मणहो, पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर विजेच्या गुणांनी युक्त असे ढग असतात. त्यांच्या पावसाचे तीन प्रकार येथे सांगितले आहेत.

पक्षजाः कल्पजाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः कल्पान्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः

पंखांपासून आणि कल्पवृक्षांपासून जन्मलेले सर्व ढग पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ मानले जातात; कल्पाच्या शेवटी हे ढग रात्री पाऊस पाडतात आणि शरद ऋतूचा नाश करतात.

पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् तदार्णवमभूत्सर्वं तत्र शेते निशीश्वरः

जेव्हा पक्षी, कमळ आणि इतर जण पाणी पाडतात, तेव्हा सगळं समुद्र भरून जातं आणि त्या ठिकाणी सर्वश्रेष्ठ प्रभू विश्रांती घेतात.

आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः जलदानां सदा धूमो ह्य् आप्यायन इति स्मृतः

अग्नीचा, श्वासाचा, पक्ष्यांचा आणि मेघांचा धूर नेहमीच पोषण म्हणून ओळखला जातो, हे द्विजश्रेष्ठ.

पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः

पौंड्र देशात पडणारा सारा पाऊस वीजेपासून निर्माण होतो, तो थंडावा आणि भरपूर पीक देतो; तिथे पडणारे दव आणि गारठा हे नागांच्या थेंबांसारखे असतात.

गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्

गंगा ही गंगाजलातून उत्पन्न होते, पावसाने आणि पर्वतांच्या प्रवाहांनी भरते, डोंगरातील नद्या आणि दिशांच्या हत्ती यांच्याने ती गजबजलेली असते.

मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम्

मेघांपासून वेगळं झालेलं पाणी बहुतेक वेळा परावह नावाच्या वाऱ्याने वाहून नेलं जातं, तो वारा ते पाणी अंबिकेच्या गुरूकडे पोहोचवतो.

मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् अभ्येति भारते वर्षे त्व् अपरान्तविवृद्धये

हे द्विजांनो, मेना यांच्या पतीला ओलांडून उरलेला पाऊस भारत देशात येतो आणि पश्चिमेकडील प्रदेशांची वाढ करतो.

वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये सस्यद्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति

आज पावसाचे दोन प्रकार वस्तूंच्या वाढीसाठी सांगितले आहेत; आता मी माझ्या समजुतीनुसार दोन प्रकारच्या पिकांची थोडक्यात माहिती देतो.

स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः सो ऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश् चेशानः परमः शिवः

सृष्टीकर्ता, तेजस्वी सूर्य, सर्वत्र पाहणारा आणि व्यापणारा—तोच प्रत्यक्ष परमेश्वर शिव आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.

स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युर् आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः

तोच तेज, ओज, बळ, हे ब्राह्मणांनो, कीर्ती, डोळे, कान, मन, मृत्यू, आत्मा, राग, दिशा आणि दिशांचे स्वामी आहे.

सत्यं ऋतं तथा वायुर् अंबरं खचरश् च सः लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः

तोच सत्य, ऋत, वायू, आकाश आणि आकाशात संचार करणारा आहे; तोच लोकपाल, हरि, ब्रह्मा, रुद्र—खरंतर तोच महेश्वर आहे.

सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्टहस्तः सुमङ्गलः अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः

तो हजार किरणांनी तेजस्वी, श्रीमंत, आठ हातांचा, अत्यंत मंगल, अर्धनारीरूप, त्रिनेत्री आणि देवांचा स्वामी आहे.

अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैर्जलम्

त्याच्या कृपेनेच, हे द्विजांनो, पाऊस अनेक रूपांनी पडतो; तो आपल्या किरणांनी पाणी शोषून घेतो आणि हजारपटीने सोडतो.

जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः

पाण्याचा नाश किंवा वाढ असं काही घडत नाही, असं तो विचार करतो; ध्रुवावर स्थित वारा पुन्हा पाऊस गोळा करतो.

ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता

ग्रहांतून, सूर्यापासून आणि साऱ्या नक्षत्रमंडलातून बाहेर पडून, प्रवासाच्या शेवटी ते पाणी ध्रुवावर स्थिर होऊन पुन्हा सूर्याच्या ठिकाणी प्रवेश करते.

सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः

आता मी सूर्याचा रथ, चंद्राचा रथ आणि इतर ग्रह कसे फिरतात, तसेच पाणी वाहून नेणारा कसा आहे, हे थोडक्यात सांगतो.

सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः

सूर्याचा रथ ब्रह्मदेवाने एका हेतूने निर्माण केला; तो वर्षाच्या भागांनी बनवलेला आहे, हे द्विजश्रेष्ठ.

त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः सौवर्णः सर्वदेवानाम् आवासो भास्करस्य तु

त्याला तीन नाभी आणि पाच आरे असलेलं चाक आहे, तो सुवर्णाचा बनलेला आहे, सर्व देवतांचा आणि विशेषतः सूर्याचा निवासस्थान आहे.

नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽपि रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः

त्याची लांबी आणि रुंदी प्रत्येकी नऊ हजार योजन आहे, आणि रथाच्या आसाची लांबी रथाच्या जागेपेक्षा दुप्पट आहे.

असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते

ज्याच्या रथाला जुंपलेली नसलेली घोडी आहेत, जिथे चाक थांबतं तिथे त्याच्या सात घोड्या उभ्या असतात, त्या सर्व छंदांपासून घडवलेल्या आहेत.

चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः

चाकाच्या कड्यांना बांधलेला अक्ष, ध्रुवावर घट्ट बसवलेला आहे. घोड्यांसह चाक फिरतं आणि अक्षही ध्रुवासह फिरतो.