लिङ्गपुराणम्

बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तम् उत्तरायणदक्षिणे प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु

बाह्य आणि अंतर्गत मार्ग उत्तरायण व दक्षिणायनासाठी सांगितले आहेत; सूर्य दररोज त्या वर्तुळांमध्ये फिरतो.

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणप्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते

मडक्याच्या चाकासारखे जेव्हा वेगाने फिरते, तसाच सूर्यही दक्षिण मार्गावर वेगाने फिरतो.

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने

म्हणून सूर्य थोड्या वेळात मोठी पृथ्वी पार करतो, आणि दक्षिणायनाच्या काळात बारा मुहूर्तांत वेगाने जातो.

त्रयोदशार्धमृक्षाणाम् अह्ना तु चरते रविः मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्

रवि दिवसा तेरा आणि अर्ध नक्षत्रं पार करतो, त्या नक्षत्रांमधून तितक्याच मुहूर्तांत जातो; आणि रात्री तो अठरा नक्षत्रं तितक्याच मुहूर्तांत पार करतो.

कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः

मडक्याच्या चाकाच्या मध्यभागी जसं हळूहळू फिरतं, तसंच उत्तरायणात सूर्याचं चालणं मंद असतं.

तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति स रथो धिष्ठितो भानोर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा

म्हणून त्या लांब काळात, आदित्य आणि ऋषी यांनी स्थापन केलेला सूर्याचा रथ पृथ्वीवर फारच थोडं अंतर पार करतो.

गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः प्रदीपयन् सहस्रांशुर् अग्रतः पृष्ठतो ऽप्यधः

सहस्र किरणांनी उजळवणारा सूर्य, गांधर्व, अप्सरा, सर्पांचे प्रमुख आणि राक्षस यांच्या सोबत पुढे, मागे आणि खाली असतो.

ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम् अंभोभिर् मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्

वरच्या बाजूने आपला किरण मागे घेऊन, तो श्रेष्ठ ब्राह्मी सभा गाठतो; संध्याकाळी, ऋषींनी सोडलेल्या पाण्यांसह, तो रात्रीच्या जीवांना सामोरा जातो.

हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैश्चरते रविः अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम्

जे येतात त्यांना पराभूत करून, सूर्य ब्राह्मणांसोबत पुढे जातो आणि उत्तरायणाच्या उत्तरार्धात अठरा मुहूर्त पार करतो.

अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन्

असं केल्यावर दिवस तयार होतो आणि सूर्य मंद गतीने फिरतो; रात्री तो बारा आणि अर्ध नक्षत्रं तितक्याच मुहूर्तांत पार करतो, आणि दिवसा अठरा नक्षत्रं पार करतो.

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

यानंतर, चाक नाभीच्या ठिकाणी अजून मंद फिरतं, जसं मध्यभागी स्थिर असलेलं मातीचं गोळं फिरतं.

त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु

प्राचीन ज्ञानी सांगतात की, दिवस-रात्र मिळून तीस मुहूर्त असतात, आणि दोन्ही टोकांमध्ये वर्तुळं फिरतात.

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः

मडक्याच्या चाकाच्या नाभीसारखं, उत्तानपाद नेहमी मध्यभागी राहतो आणि ग्रहांसोबत फिरतो, तोच त्यांचा प्रमुख आहे.

गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति

ज्योतिषशास्त्र जाणणारे ऋषी म्हणतात की, त्याचं मन ग्रहांसोबत फिरतं; त्याने स्थापन केल्यावर सूर्य त्या ठिकाणी उभा राहतो.

किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः

आपल्या किरणांनी, वाऱ्यासह देव सर्वत्रचं पाणी वर खेचतो; उत्तानपादाच्या कृपेने त्याचं स्थैर्य नेहमी टिकून राहतं.

विष्णोरौत्तानपादेन चाप्तं तातस्य हेतुना आपः पीतास्तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात्

विष्णूचा उत्तानपाद आणि पित्याच्या हेतूने, सूर्य पाणी वर खेचतो आणि मग ते हळूहळू चंद्राकडे जातं.

निशाकरान्निस्रवन्ते जीमूतान्प्रत्यपः क्रमात् वृन्दं जलमुचां चैव श्वसनेनाभिताडितम्

चंद्राकडून ते पाणी एकामागोमाग मेघांकडे जातं, आणि पाण्याचे समूह वाऱ्याने हलले की, आपलं पाणी सोडतात.

क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते ऽभासयत्तेन भास्करः तोयस्य नास्ति वै नाशः तदैव परिवर्तते

त्या तेजाने सूर्य पृथ्वीवर सृष्टी निर्माण करतो; पाण्याचं कधीही नाश होत नाही, कारण ते नेहमीच फिरत राहतं.

हिताय सर्वजन्तूनां गतिः शर्वेण निर्मिता भूर्भुवः स्वस् तथा ह्यापो ह्य् अन्नं चामृतमेव च

सर्व जीवांच्या हितासाठी, शर्वाने हा प्रवास निर्माण केला आहे: पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, पाणी, अन्न आणि अमृत.

प्राणा वै जगतामापो भूतानि भुवनानि च बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत्

पाणी हेच जगाचं प्राण आहे, सर्व भूतं आणि लोकांचंही; याहून अधिक काय सांगावं? हे सगळं चराचर जग असंच आहे.

अपां शिवस्य भगवान् आधिपत्ये व्यवस्थितः अपां त्वधिपतिर्देवो भव इत्येव कीर्तितः

पाण्यांवर भगवान शिवच अधिपती म्हणून विराजमान आहेत; म्हणूनच देव भव पाण्यांचा स्वामी म्हणून ओळखला जातो.

भवात्मकं जगत्सर्वम् इति किं चेह चाद्भुतम् नारायणत्वं देवस्य हरेश्चाद्भिः कृतं विभोः जगतामालयो विष्णुस् त्व् आपस्तस्यालयानि तु

हे जग सगळं भवाच्या स्वरूपाचं आहे, यात काय आश्चर्य आहे? नारायणाचं, हरिचं दैवतपण पाण्यामुळेच सिद्ध झालं आहे. विश्वाचा आधार विष्णू आहे आणि त्या विष्णूचा आधार पाणी आहे.

दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूमभूतास् त्वथनिष्क्रमन्ति या या ऊर्ध्वं मारुतेनेरिता वै तास्तास्त्वभ्राण्यग्निना वायुना च

सर्व चराचर जळत असताना, जे धूर गव्हाच्या दाण्यांसारखे होतात, ते वाऱ्याने वर जातात; आणि असे जे जातात, ते अग्नी व वाऱ्याच्या संयोगाने ढग बनतात.

अतो धूमाग्निवातानां संयोगस्त्वभ्रमुच्यते वारीणि वर्षतीत्यभ्रम् अभ्रस्येशः सहस्रदृक्

म्हणून धूर, अग्नी आणि वारा यांच्या संयोगाला ढग असं म्हणतात. त्या ढगांचा स्वामी, ज्याला हजार डोळे आहेत, तो पाऊस पाडतो.

यज्ञधूमोद्भवं चापि द्विजानां हितकृत्सदा दावाग्निधूमसम्भूतम् अभ्रं वनहितं स्मृतम्

यज्ञाच्या धुरापासून निर्माण झालेले ढग नेहमी ब्राह्मणांसाठी हितकारक असतात; तर जंगलातील आगीच्या धुरापासून झालेले ढग वनासाठी उपयुक्त मानले जातात.

मृतधूमोद्भवं त्वभ्रम् अशुभाय भविष्यति अभिचाराग्निधूमोत्थं भूतनाशाय वै द्विजाः

मृतांच्या धुरापासून निर्माण झालेले ढग अशुभ ठरतात; आणि जादूटोण्याच्या आगीच्या धुरापासून झालेले ढग, हे प्राण्यांच्या विनाशासाठी असतात.

एवं धूमविशेषेण जगतां वै हिताहितम् तस्मादाच्छादयेद्धूमम् अभिचारकृतं नरः

अशा प्रकारे, धुराच्या वेगळेपणामुळे जगासाठी काय हितकारक आणि काय अहितकारक आहे हे ठरते. म्हणून जादूटोण्याच्या धुराला झाकून टाकावं.

अनाछाद्य द्विजः कुर्याद् धूमं यश्चाभिचारिकम् एवमुद्दिश्य लोकस्य क्षयकृच्च भविष्यति

जो ब्राह्मण जादूटोण्याचा धूर झाकत नाही, तो या जगाच्या विनाशाचा कारणीभूत ठरेल.

अपां निधानं जीमूताः षण्मासानिह सुव्रताः वर्षयन्त्येव जगतां हिताय पवनाज्ञया

हे सदाचरणीहो, पाण्याचा साठा असलेले ढग, वाऱ्याच्या आज्ञेने, या जगाच्या हितासाठी इथे सहा महिने पाऊस पाडतात.