लिङ्गपुराणम्

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः

पुष्करद्वीपाचा विस्तार आणि परिघ दोन्ही सारखेच आहेत. अशा प्रकारे सातही द्वीपांना सात-सात समुद्रांनी वेढलेले आहे.

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्

प्रत्येक द्वीपानंतर जो समुद्र आहे, तो सातवा आहे. अशा रीतीने द्वीप आणि समुद्र एकामागोमाग वाढत जातात, हे लक्षात घ्या.

परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च

पुष्कराच्या पलीकडे, त्याच्यापाठोपाठ, एक मोठा गोड पाण्याचा समुद्र आहे, जो सर्व बाजूंनी वेढून आहे.

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा

त्याच्या पुढे एक मोठी सोन्याची भूमी दिसते, जी दुप्पट मोठी आहे आणि पूर्णपणे एकसंध दगडासारखी आहे, जिथे सर्व लोकांचे स्थान आहे.

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते

त्यापुढे एक पर्वत आहे, जो वर्तुळाचा कडा दर्शवतो. तो काही भागात प्रकाशमान आणि काही भागात अंधारलेला आहे, त्याला लोकालोक म्हणतात.

दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः

दृश्य आणि अदृश्य पर्वत जिथपर्यंत पसरले आहेत, तिथपर्यंत ही पृथ्वी आहे, हे द्विजांनो. त्या पर्वताची उंची दहा हजार योजन आहे, असे सांगितले आहे.

तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः

लोकालोक या महान पर्वताचा विस्तारही तितकाच आहे. त्याच्या जवळच्या अर्ध्या भागात सूर्यकिरण फिरतात.

परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः

पण त्याच्या दुसऱ्या अर्ध्या भागात कायमचा अंधार आहे. म्हणून त्याला लोकालोक असे म्हणतात. अशा प्रकारे पृथ्वीच्या विस्ताराचे संक्षिप्त वर्णन झाले.

आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः

सूर्यापासून पृथ्वी आणि स्वर्गापर्यंत, ध्रुवापर्यंत, हे श्रेष्ठ मुनींनो, वायूच्या सात कडा, म्हणजे आवह वगैरे, स्थिर आहेत.

आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः

आवह, प्रवह, त्यानंतर अनुह, संवह, विवह आणि मग वर परावह असे हे सात वायूचे कडे आहेत.

द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः

द्विजांनो, सातवा कडा परिवह आहे. हे वायूचे सात कडे आहेत. त्याचप्रमाणे मेघ, सूर्य, चंद्र आणि नक्षत्रसमूह आहेत.

ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्

ग्रह, सप्तर्षी आणि ध्रुव, हे विप्रांनो, येथे एकामागोमाग मांडलेले आहेत. पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून ध्रुवापर्यंत पंधरा योजन उंची आहे.

नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सूर्याच्या मंडलापर्यंत एक लक्ष योजन अंतर आहे. त्याच्या वर सूर्याचा रथ सोळा हजार योजन उंच आहे.

चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः

पृथ्वीच्या वर मेरू पर्वत चौर्‍याऐंशी हजार योजन उंच आहे. ध्रुवापासून दहा कोटी योजन अंतरावर महर्लोक आहे, जो ध्रुवाच्या वर आहे.

जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः

महर्लोकापासून जनलोकापर्यंत दोन कोटी योजन अंतर आहे, हे द्विजांनो. जनलोकापासून तपोलोकापर्यंत चार कोटी योजन अंतर आहे, असे मानले जाते.

प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः

प्रजापतीच्या लोकापासून ब्रह्मलोकापर्यंत सहा कोटी योजन अंतर आहे. या सात पुण्यलोकांचे वर्णन या अंडात केले आहे, हे द्विजांनो.

अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु

खाली सात पाताळलोक आणि नरक आहेत, ज्यांची संख्या कोट्यावधी आहे. माया या शेवटच्या सहित, आठवीस भयंकर नरक आहेत.

पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च

पापी लोकांना त्यांच्या कर्मानुसार तेथे यातना भोगाव्या लागतात; अवीचि, रौरव अशा सर्व नरकं त्यातच आहेत.

प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च

प्रत्येकासाठी खास असे पाच नरक आहेत असं म्हणतात; अंडाच्या सुरुवातीला मी त्याची आवरणं सांगितली होती.

हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः

हिरण्यगर्भाची सृष्टी हे मोठ्या विस्ताराने सांगितलं गेलं आहे; अशा अंडांची कोटी कोटी संख्या हजारोंनी आहे असं समजावं.

सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश

प्रधान सर्वत्र व्यापलेलं असल्यामुळे—आडवे, वर आणि खाली—या सर्व अंडांमध्ये चौदा लोक आहेत.

प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च

द्विजश्रेष्ठा, प्रत्येक अंडाचा कारण महेश्वर आहे; अंडात, अंडाबाहेर आणि त्याच्या आवरणातही तोच आहे.

तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः

अंधाराच्या शेवटी आणि अंधारापलीकडे, आठ रूपांचा तो स्थिर आहे—हा महेशाचा, महादेवाचा आत्मा आहे.

अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः

देह नसलेला हा सर्वांचा देह म्हणजेच परात्म्याचं स्वरूप आहे—या आठ रूपांच्या शर्वाचा, शिवाचा, गृहस्थाचा.

गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः

दिव्य प्रकृती ही त्याची पत्नी आहे; महतादी संतती, पशू आणि सेवक हे सर्व देहाभिमानी आहेत.

आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव

भगवान आद्यंतशून्य, अनंत आहे; प्रधानासह सात, प्रधानरूप, सोळा अंगे असलेला महेश्वर आणि आठ तनू असलेला तोच एक आहे.

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च

त्याच्या आज्ञेने पृथ्वी, पर्वत, मेघ, समुद्र, तेजोमंडळ, इंद्रासह देव, विमानस्थ देव, स्थावर आणि जंगम सर्व येथे स्थित आहेत.

दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि

लक्षणरहित यक्ष पाहून, आणि इंद्रासह ईश्वर पाहून, त्यांनी विचारलं—'हे काय?' यक्षाजवळ निश्चितपणे गेल्यावर, अग्नि वगैरेंच्या शक्ती आणखी कमी झाल्या.

दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः

त्या यक्षासमोर अग्निला गवताचं पातंही जाळता आलं नाही, ब्राह्मणांनो; वाऱ्यालाही ते हलवता आलं नाही, आणि इंद्रासह इतर देवांची शक्ती निष्प्रभ झाली.