लिङ्गपुराणम्

तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः

तिसरा पर्वत द्युतिमान, चौथा पुष्पित, कुशेशय हा पाचवा, आणि सहावा हरिगिरी म्हणून ओळखला जातो.

सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्

सातवा मंदार हा तेजस्वी पर्वत आहे, जो महादेवांचे निवासस्थान आहे. मंदा नावाची एक नदी आहे, आणि मंदार असे नाव त्याला मिळाले कारण तो पाण्याला धरून ठेवतो.

तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे

तेथे वृषध्वज असलेले विश्वेश्वर, निर्मळ शिव, सोम आणि नंदी यांच्यासह भगवंत त्या सुवर्णमय उत्तम महालात वास करतात.

तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्

पूर्वी मंदाराने कठोर तप करून महेश्वराला प्रसन्न केले होते, आणि अविमुक्त या पवित्र क्षेत्रात त्याला सर्वोच्च वर मिळाला.

प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे

महादेवाला वासासाठी विनंती केली असता, ते अंबेसह अविमुक्तातून येऊन मंदार पर्वतावर राहू लागले.

सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः

नंदी आणि त्यांच्या गणांसह सोम तिथेच राहतो आणि त्या ठिकाणाचा त्याग करत नाही. क्रौंचद्वीपावर क्रौंचपासून सुरू होणारे सात प्रमुख पर्वत आहेत.

क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

क्रौंच, त्यानंतर वामनक, तिसरा अंधकारक, आणि अंधकाराच्या पलीकडे दिवावृत नावाचा पर्वत आहे.

दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

दिवावृतच्या पुढे विविंद नावाचा पर्वत आहे, आणि विविंदाच्या पुढे पुण्डरीक हा महान पर्वत आहे.

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः

पुण्डरीकच्या पुढे दुंदुभिस्वन नावाचा पर्वत आहे. हे सातही रत्नांनी मढवलेले पर्वत क्रौंचद्वीपावर आहेत.

शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः

शाकद्वीपावरही सात पर्वत आहेत, त्यांची नावे ऐका: उदय, रैवत आणि श्यामक, हे सर्व श्रेष्ठ ऋषींनो.

राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः

तेथे राजत नावाचा सुंदर, तेजस्वी आणि अंबिकेचा पर्वत आहे. अंबिकेयाच्या पुढे सर्व औषधींनी भरलेला रम्य पर्वत आहे.

तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः

त्याचप्रमाणे केसरी नावाचा पर्वत आहे, जिथून वारा उत्पन्न होतो. पुष्करावर एकच मोठा, दगडाचा आणि तेजस्वी पर्वत आहे.

चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्

विविध रत्नांनी बनलेल्या शिखरांनी आणि उंच दगडांच्या राशींनी सजलेला तो महान पर्वत त्या द्वीपाच्या पूर्व भागात, सुंदर शिखरासह उभा आहे.

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः

तो महान पर्वत वरच्या बाजूने पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि खाली चवतीस हजार योजन खोल आहे.

द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

द्वीपाच्या अर्ध्या भागाला वेढणारा मानसोत्तर पर्वत किनाऱ्याजवळ उभा आहे आणि तो नव्या वाढलेल्या चंद्रासारखा चमकत आहे.

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः

तो पर्वत वरच्या बाजूने पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि तितकाच रुंद आणि गोलाकार आहे.

स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः

द्वीपाच्या पश्चिम भागात मानस हा पृथ्वीला धारण करणारा पर्वत एकटाच उभा आहे, त्याचे शिखर मोठे असून त्याच्या रचनेमुळे तो दोन भागात विभागला आहे.

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ

त्या द्वीपावर राजत आणि मानस या पर्वताभोवती दोन पवित्र आणि शुभ प्रदेश आहेत.

महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते

मानसाच्या बाहेर महावीत नावाचा प्रदेश आहे, आणि त्याच्या आतला भाग धातकीखंड म्हणून ओळखला जातो.

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

पुष्करद्वीप सर्व बाजूंनी गोड पाणी आणि ताकाच्या समुद्राने वेढलेला आहे. हा द्वीप पुष्करद्वीपाच्या विस्ताराएवढाच मोठा आहे.

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः

पुष्करद्वीपाचा विस्तार आणि परिघ दोन्ही सारखेच आहेत. अशा प्रकारे सातही द्वीपांना सात-सात समुद्रांनी वेढलेले आहे.

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्

प्रत्येक द्वीपानंतर जो समुद्र आहे, तो सातवा आहे. अशा रीतीने द्वीप आणि समुद्र एकामागोमाग वाढत जातात, हे लक्षात घ्या.

परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च

पुष्कराच्या पलीकडे, त्याच्यापाठोपाठ, एक मोठा गोड पाण्याचा समुद्र आहे, जो सर्व बाजूंनी वेढून आहे.

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा

त्याच्या पुढे एक मोठी सोन्याची भूमी दिसते, जी दुप्पट मोठी आहे आणि पूर्णपणे एकसंध दगडासारखी आहे, जिथे सर्व लोकांचे स्थान आहे.

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते

त्यापुढे एक पर्वत आहे, जो वर्तुळाचा कडा दर्शवतो. तो काही भागात प्रकाशमान आणि काही भागात अंधारलेला आहे, त्याला लोकालोक म्हणतात.

दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः

दृश्य आणि अदृश्य पर्वत जिथपर्यंत पसरले आहेत, तिथपर्यंत ही पृथ्वी आहे, हे द्विजांनो. त्या पर्वताची उंची दहा हजार योजन आहे, असे सांगितले आहे.

तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः

लोकालोक या महान पर्वताचा विस्तारही तितकाच आहे. त्याच्या जवळच्या अर्ध्या भागात सूर्यकिरण फिरतात.

परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः

पण त्याच्या दुसऱ्या अर्ध्या भागात कायमचा अंधार आहे. म्हणून त्याला लोकालोक असे म्हणतात. अशा प्रकारे पृथ्वीच्या विस्ताराचे संक्षिप्त वर्णन झाले.

आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः

सूर्यापासून पृथ्वी आणि स्वर्गापर्यंत, ध्रुवापर्यंत, हे श्रेष्ठ मुनींनो, वायूच्या सात कडा, म्हणजे आवह वगैरे, स्थिर आहेत.