लिङ्गपुराणम्

साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः

गुणांची समता असली की लय होतो; या दोन्हींचा कारण महेश्वर आहे. देवांचा देव आपल्या लीलाखेरीज अशा सृष्टी निर्माण करतो.

असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः

संक्षिप्त सांगायचे तर, प्रधानाच्या अधीन असलेल्या असंख्य जीव निर्माण होतात; आणि असंख्य कल्प, असंख्य पितामहही आहेत.

हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु

हरिही असंख्य आहेत, पण महेश्वर एकच आहे; प्रधानापासून सुरू होणाऱ्या सर्व नैसर्गिक प्रवृत्ती त्याच्या लीलेंमुळे घडतात.

गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः

त्या देवाची क्रिया तीन प्रकारची आणि गुणांनी युक्त आहे; त्या अपूर्व असलेल्या त्याच्या आत्म्याला आरंभ, मध्य किंवा शेवट नाही.

पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्

पितामहापेक्षा पुढे, दोन परार्धांच्या तुल्य असा दुसरा आहे; त्याच्या दिवशी जे काही निर्माण होते, ते सर्व रात्री नष्ट होते.

भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे

तेथे भूः, भुवः, स्वः आणि त्याहून वरील लोक नष्ट होतात; रात्री, जे स्थावर आणि जंगम आहे ते सर्व नाहीसे होते, आणि ब्रह्मा एका महासागरात राहतो.

सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्

गाढ झोपेच्या पाण्यात बुडालेला असल्यामुळे त्याला नारायण म्हणतात; रात्रीच्या शेवटी, जागा झाल्यावर, तो सर्व चराचर शून्य पाहतो.

स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः

तेव्हा ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, सृष्टी करायचे ठरवतो; पाण्यात बुडालेली ती पृथ्वी तो सनातनाने उचलतो.

पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः

पूर्वीप्रमाणेच, वराह रूप धारण करून त्याने पृथ्वी स्थापन केली; प्रभूने नद्या, प्रवाह आणि समुद्रही पूर्वीप्रमाणेच निर्माण केले.

कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना

त्याने काळजीपूर्वक पृथ्वीवर सगळ्या खाचखळग्या आणि डोंगरउतार नाहीसे करून, प्राचीन अग्नीने जळून गेलेले सर्व पर्वत पुन्हा पृथ्वीवर ठेवले.

भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्

मग त्याने पूर्वीप्रमाणे भू लोकापासून सुरू होणारे चारही लोक तयार केले आणि त्या वेळी भगवंताने पुन्हा सृष्टी निर्माण करण्याचा निर्धार केला.

यदा स्रष्टुं मतिं चक्रे मोहश्चासीन्महात्मनः द्विजाश् च बुद्धिपूर्वं तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

जेव्हा त्याने सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला, तेव्हा त्या महात्म्याच्या मनात मोह उत्पन्न झाला; आणि ब्रह्माचा, ज्याचा जन्म गूढ आहे, त्याच्या बुद्धीने द्विज उत्पन्न झाले.

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चधा ह्येषा प्रादुर्भूता स्वयम्भुवः

अंधकार, मोह, मोठा मोह, तामिस्र आणि अंध — ही पाच अज्ञानाची रूपे स्वयंभू ब्रह्मामधून प्रकट झाली.

अविद्यया मुनेर्ग्रस्तः सर्गो मुख्य इति स्मृतः असाधक इति स्मृत्वा सर्गो मुख्यः प्रजापतिः

अज्ञानाने व्यापलेली ही सृष्टी 'मुख्य सृष्टी' म्हणून ओळखली जाते; ती निष्फळ आहे असे लक्षात ठेवून, ही मुख्य सृष्टी प्रजापतीकडे जोडली जाते.

अभ्यमन्यत सो ऽन्यं वै नगा मुख्योद्भवाः स्मृताः त्रिधा कण्ठो मुनेस्तस्य ध्यायतो वै ह्यवर्तत

मग त्याने दुसरी सृष्टी निर्माण करण्याचा विचार केला; मुख्य वृक्षांची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते; त्या ऋषीच्या ध्यान करताना त्यांच्या कंठातून तीन प्रकार निर्माण झाले.

प्रथमं तस्य वै जज्ञे तिर्यक्स्रोतो महात्मनः ऊर्ध्वस्रोतः परस्तस्य सात्त्विकः स इति स्मृतः

सर्वप्रथम त्या महात्म्यापासून आडवे प्रवाही सृष्टी निर्माण झाली; त्यानंतर वरच्या दिशेने जाणारी सात्त्विक सृष्टी निर्माण झाली असे सांगितले जाते.

अर्वाक्स्रोतो ऽनुग्रहश् च तथा भूतादिकः पुनः ब्रह्मणो महतस्त्वाद्यो द्वितीयो भौतिकस् तथा

खाली प्रवाहित होणारी सृष्टी, कृपादायक सृष्टी आणि पुन्हा भूतांची सृष्टी निर्माण झाली; त्या महान ब्रह्मामधून पहिली 'महत्त्व' म्हणून ओळखली जाते, दुसरी भौतिक सृष्टी आहे.

सर्गस्तृतीयश्चैन्द्रियस् तुरीयो मुख्य उच्यते तिर्यग्योन्यः पञ्चमस्तु षष्ठो दैविक उच्यते

तिसरी सृष्टी इंद्रियांची आहे, चौथी मुख्य सृष्टी म्हणतात; पाचवी प्राण्यांची असून सहावी दैवी सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.

सप्तमो मानुषो विप्रा अष्टमो ऽनुग्रहः स्मृतः नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे

सप्तवी सृष्टी मानवांची आहे, हे ब्राह्मणहो; आठवी कृपादायक सृष्टी मानली जाते; नववी कुमार अवस्थेची आहे; या सर्व सृष्टी नैसर्गिक आणि विकृत अशा दोन प्रकारच्या आहेत.

पुरस्तादसृजद्देवः सनन्दं सनकं तथा सनातनं मुनिश्रेष्ठा नैष्कर्म्येण गताः परम्

सर्वप्रथम त्याने सनंद, सनक आणि सनातन या श्रेष्ठ ऋषींची निर्मिती केली, जे निष्क्रियतेने सर्वोच्च स्थितीला पोहोचले.

मरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद्योगविद्यया

त्याने योगविद्येच्या साहाय्याने मरीचि, भृगु, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ यांची निर्मिती केली.

नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्मज्ञा ब्राह्मणोत्तमाः ब्रह्मवादिन एवैते ब्रह्मणः सदृशाः स्मृताः

हे नऊ ब्रह्माचे पुत्र, ब्रह्मज्ञान असलेले आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण आहेत; हे ब्रह्मवेद सांगणारे आणि ब्रह्मासारखेच मानले जातात.

संकल्पश्चैव धर्मश् च ह्य् अधर्मो धर्मसंनिधिः द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

संकल्प, धर्म, अधर्म आणि धर्माची उपस्थिती — या बारा संतती त्या गूढ जन्म असलेल्या ब्रह्मामधून निर्माण झाल्या.

ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः तावूर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ

सनातनाने प्रथम ऋभु आणि सनत्कुमार यांची निर्मिती केली; हे दोघे दिव्य, वरच्या प्रवाहाचे आणि ब्रह्मवेद सांगणारे होते.

कुमारौ ब्रह्मणस् तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ वक्ष्ये भार्याकुलं तेषां मुनीनामग्रजन्मनाम्

ब्रह्मासारखे, सर्वज्ञ आणि सर्वकाही निर्माण करणारे हे कुमार; आता मी या प्रथम जन्मलेल्या ऋषींच्या पत्नींचे वर्णन करतो.

समासतो मुनिश्रेष्ठाः प्रजासम्भूतिमेव च शतरूपां तु वै राज्ञीं विराजमसृजत्प्रभुः

संक्षिप्तपणे सांगायचे तर, हे श्रेष्ठ ऋषींनो, संततीच्या उत्पत्तीबद्दल — प्रभूने शतरूपा राणी आणि विराज यांची निर्मिती केली.

स्वायम्भुवात्तु वै राज्ञी शतरूपा त्वयोनिजा लेभे पुत्रद्वयं पुण्या तथा कन्याद्वयं च सा

स्वायंभुव मनूपासून शतरूपा राणी, जी गर्भातून जन्मलेली नव्हती, तिला दोन पुण्यवान पुत्र आणि दोन कन्या मिळाल्या.

उत्तानपादो ह्यवरो धीमाञ्ज्येष्ठः प्रियव्रतः ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वाकूतिः प्रसूतिश्चानुजा स्मृता

उत्तानपाद हा धाकटा, पण बुद्धिमान होता; प्रियव्रत मोठा भाऊ होता. आकूती ही मोठी मुलगी, आणि प्रसूती ही लहान बहीण म्हणून ओळखली जाते.

उपयेमे तदाकूतिं रुचिर्नाम प्रजापतिः प्रसूतिं भगवान्दक्षो लोकधात्रीं च योगिनीम्

त्या वेळी रुचि नावाच्या प्रजापतीने आकूतीशी लग्न केले, आणि जगाचा आधार असलेल्या, योगी असलेल्या भगवंत दक्षाने प्रसूतीशी विवाह केला.