लिङ्गपुराणम्

ततो बहुविधं प्रोक्तं चिन्त्यं तत्रास्ति चेद्यतः चिन्तकस्य ततश्चिन्ता अन्यथा नोपपद्यते

मग तिथे जे काही ध्यान करायचे ते अनेक प्रकारे सांगितले आहे; ध्यान करणाऱ्याच्या वृत्तीप्रमाणेच ध्यान होते, अन्यथा होत नाही.

तस्माद्ध्येयं तथा ध्यानं यजमानः प्रयोजनम् स्मरेत्तन्नान्यथा जातु बुध्यते पुरुषस्य ह

म्हणून यजमानाने असेच ध्यान करावे आणि हेतू आठवावा; अन्यथा मनुष्याला खरी जागृती होत नाही.

पुरे शेते पुरं देहं तस्मात्पुरुष उच्यते याज्यं यज्ञेन यजते यजमानस्तु स स्मृतः

जो शरीररूपी पुरात वास करतो म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात; यज्ञाने जो पूजला जातो तो यज्य, आणि जो पूजा करतो तो यजमान म्हणतात.

ध्येयो महेश्वरो ध्यानं चिन्तनं निर्वृतिः फलम् प्रधानपुरुषेशानं याथातथ्यं प्रपद्यते

महेश्वराचे ध्यान करावे; ध्यान म्हणजेच चिंतन, आणि त्याचे फळ म्हणजे मुक्ती. प्रधान आणि पुरुष यांचे ईश्वर याचे खरे स्वरूप प्राप्त होते.

इह षड्विंशको ध्येयो ध्याता वै पञ्चविंशकः चतुर्विंशकम् अव्यक्तं महदाद्यास्तु सप्त च

इथे छब्बीसावा ध्यानाचा विषय आहे, ध्यान करणारा पंचवीसावा, अव्यक्त चोवीसावा, आणि महत्तत्त्वापासून सात घटक आहेत.

महांस् तथा त्वहङ्कारं तन्मात्रं पञ्चकं पुनः कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च

महत्त्व, मग अहंकार, पुन्हा पाच सूक्ष्म तत्त्वं, पाच कर्मेंद्रियं आणि त्याचप्रमाणे पाच ज्ञानेंद्रियं अशी मांडणी आहे.

मनश् च पञ्च भूतानि शिवः षड्विंशकस्ततः स एव भर्ता कर्ता च विधेरपि महेश्वरः

मन आणि पाच स्थूल भूतं—अशा रीतीने शिव हा सहावीसावा आहे. तोच सर्वांचा पोशिंदा आणि कर्ता, ब्रह्मदेवाचाही परमेश्वर आहे.

हिरण्यगर्भं रुद्रो ऽसौ जनयामास शङ्करः विश्वाधिकश् च विश्वात्मा विश्वरूप इति स्मृतः

शंकर, म्हणजेच रुद्र, यांनी हिरण्यगर्भाची उत्पत्ती केली. तो विश्वापेक्षा मोठा, विश्वाचा आत्मा आणि सर्वांचा मूळस्वरूप म्हणून ओळखला जातो.

विना यथा हि पितरं मातरं तनयास्त्विह न जायन्ते तथा सोमं विना नास्ति जगत्त्रयम्

जसा वडील आणि आई नसताना मुलं जन्माला येत नाहीत, तसंच सोमाशिवाय हे तीनही जग अस्तित्वात येत नाही.

कर्ता यदि महादेवः परमात्मा महेश्वरः तथा कारयिता चैव कुर्वतो ऽल्पात्मनस् तथा

जर महादेव, परमात्मा, महेश्वर हे सर्व कर्ते असतील, तर लहान आत्म्यांनी जे काही केलं, त्याचे कारणही तेच आहेत.

नित्यो विशुद्धो बुद्धश् च निष्कलः परमेश्वरः त्वयोक्तो मुक्तिदः किं वा निष्कलश्चेत्करोति किम्

तो परमेश्वर नित्य, शुद्ध, जागृत आणि अविभाज्य आहे. तू म्हणतोस की तो मुक्ती देतो; पण जर तो अविभाज्य असेल, तर तो करतो तरी काय?

कालः करोति सकलं कालं कलयते सदा निष्कलं च मनः सर्वं मन्यते सो ऽपि निष्कलः

काळ सर्व साकार गोष्टी निर्माण करतो; काळ नेहमीच काळ मोजतो. मन सर्वकाही समजतं, अगदी अविभाज्यही, आणि तेही अखेरीस अविभाज्यच आहे.

कर्मणा तस्य चैवेह जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् किमत्र देवदेवस्य मूर्त्यष्टकमिदं जगत्

त्याच्या कृतीमुळेच हे संपूर्ण जग उभं आहे. मग या देवाधिदेवाच्या आठ रूपांचं हे जग म्हणजे काय?

विनाकाशं जगन्नैव विना क्ष्मां वायुना विना तेजसा वारिणा चैव यजमानं तथा विना

आकाशाशिवाय जग नाही, पृथ्वीशिवाय नाही, वाऱ्याशिवाय नाही, तेजाशिवाय नाही, पाण्याशिवाय नाही, आणि यजमानाशिवायही नाही.

भानुना शशिना लोकस् तस्यैतास्तनवः प्रभोः विचारतस्तु रुद्रस्य स्थूलमेतच्चराचरम्

सूर्य आणि चंद्राशिवाय जग नाही. हे सर्व प्रभूच्या रूपांपैकी आहेत; विचार केला तर, सगळं जड आणि जंगम जग हे रुद्राचं स्थूल रूप आहे.

सूक्ष्मं वदन्ति ऋषयो यन्न वाच्यं द्विजोत्तमाः यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह

ऋषी सूक्ष्म स्वरूपाचं वर्णन करतात, जे बोलून सांगता येत नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो; कारण तिथे शब्द आणि मन पोहोचू शकत नाहीत.

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन न भेतव्यं तथा तस्माज् ज्ञात्वानन्दं पिनाकिनः

जो ब्रह्माचा आनंद जाणतो, त्याला कुठूनही काहीच भीती राहत नाही; म्हणून पिनाकधारीचा आनंद जाणून घेतल्यावर काहीच भीती उरत नाही.

विभूतयश् च रुद्रस्य मत्वा सर्वत्र भावतः सर्वं रुद्र इति प्राहुर् मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

रुद्राच्या विभूती सर्वत्र पाहून, सत्यदृष्टी असलेल्या ऋषी म्हणतात, 'सर्व काही रुद्रच आहे.'

नमस्कारेण सततं गौरवात्परमेष्ठिनः सर्वं तु खल्विदं ब्रह्म सर्वो वै रुद्र ईश्वरः

सदैव आदराने आणि नमस्काराने परमेश्वराची उपासना करावी; खरं तर हे सर्व ब्रह्म आहे, आणि सर्व काही रुद्र, तोच ईश्वर आहे.

पुरुषो वै महादेवो महेशानः परः शिवः एवं विभुर्विनिर्दिष्टो ध्यानं तत्रैव चिन्तनम्

पुरुष हा खरोखरच महादेव, महेश आणि परम शिव आहे. तो सर्वव्यापी आहे असं सांगितलं आहे; ध्यान म्हणजे त्याचाच विचार करणे.

चतुर्व्यूहेण मार्गेण विचार्यालोक्य सुव्रत संसारहेतुः संसारो मोक्षहेतुश् च निर्वृतिः

चार प्रकारच्या मार्गांनी नीट विचार करून, संसाराचा कारण संसारच आहे, आणि मुक्तीचं कारण म्हणजे निवृत्ती.

चतुर्व्यूहः समाख्यातश् चिन्तकस्येह योगिनः चिन्ता बहुविधा ख्याता सैकत्र परमेष्ठिना

चार विभागांची मांडणी ध्यान करणाऱ्या योग्यासाठी येथे सांगितली आहे; अनेक प्रकारची ध्यानं प्रसिद्ध आहेत, पण सर्व एकत्र परमेश्वरात विलीन होतात.

सुनिष्ठेत्यत्र कथिता रुद्रं रौद्री न संशयः ऐन्द्री चेन्द्रे तथा सौम्या सोमे नारायणे तथा

येथे ठामपणे सांगितलं आहे की, रौद्रीमध्ये रुद्र, ऐंद्रामध्ये इंद्र, सौम्यामध्ये सोम, आणि नारायणामध्ये नारायणी असते, यात शंका नाही.

सूर्ये वह्नौ च सर्वेषां सर्वत्रैवं विचारतः सैवाहं सो ऽहमित्येवं द्विधा संस्थाप्य भावतः

सूर्य, अग्नी आणि सर्वत्र सगळ्या गोष्टींचा विचार करताना, मनात असं ठरवावं की 'ती म्हणजे मी आहे, मी म्हणजे तो आहे', अशा दोन प्रकारे.

भक्तो ऽसौ नास्ति यस्तस्माच् चिन्ता ब्राह्मी न संशयः एवं ब्रह्ममयं ध्यायेत् पूर्वं विप्र चराचरम्

ज्याच्या मनात असं समज नाही, तो भक्त नाही; त्याच्या ध्यानाला ब्रह्माची छाया नाही, यात शंका नाही. म्हणून, ब्राह्मणांनो, आधी सर्व चराचर वस्तूंना ब्रह्ममय म्हणून ध्यानात घ्या.

चराचरविभागं च त्यजेदभिमतं स्मरन् त्याज्यं ग्राह्यम् अलभ्यं च कृत्यं चाकृत्यमेव च

चर आणि अचर यातला भेद सोडावा, आवड-नावड, मिळवता येईल आणि मिळवता येणार नाही असं, करावं आणि करू नये असं, हे सगळं आठवत आठवत सोडून द्यावं.

यस्य नास्ति सुतृप्तस्य तस्य ब्राह्मी न चान्यथा आभ्यन्तरं समाख्यातम् एवमभ्यर्चनं क्रमात्

ज्याच्या मनात पूर्ण समाधान नाही, त्याला ब्रह्मी अवस्था मिळत नाही; हे नक्की. अशा प्रकारे अंतर्गत पूजा क्रमाने सांगितली आहे.

आभ्यन्तरार्चकाः पूज्या नमस्कारादिभिस् तथा विरूपा विकृताश्चापि न निन्द्या ब्रह्मवादिनः

अंतःकरणाने पूजा करणाऱ्यांचा सन्मान नमस्कार वगैरे करून करावा; ते वाकडे-तिकडे असले तरी, ब्रह्मविचार करणाऱ्यांची निंदा करू नये.

आभ्यन्तरार्चकाः सर्वे न परीक्ष्या विजानता निन्दका एव दुःखार्ता भविष्यन्त्यल्पचेतसः

जे अंतःकरणाने पूजा करतात, त्यांची परीक्षा ज्ञानी माणसांनी करू नये; त्यांची निंदा करणारे अल्पबुद्धी असून दुःख भोगतात.