लिङ्गपुराणम्

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आकाशाने स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले; वायू, जो क्रियाशील आहे, त्याने रूपरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले.

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः

देव अग्नीने प्रत्यक्ष चवरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले; सर्व चवींनी युक्त असलेल्या जलाने गंधरूप सूक्ष्म तत्त्व झाकले.

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः

म्हणून पृथ्वी पाच गुणांनी युक्त आहे आणि तिच्यापासून कमी चवीची पदार्थ निर्माण होतात; भगवंत अग्नी तिन्ही गुणांनी युक्त आहे आणि स्पर्शातून उत्पन्न झालेला वायू दोन गुणांचा आहे.

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्

मग, अवकाश हा एकच गुण असलेला, अखंड देव आहे; सूक्ष्म तत्त्वांपासून भूतांची सृष्टी परस्पर जोडलेली आहे, हे समजावे.

वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः

वैकारिक, जो सत्त्वगुणी आहे, तो एकाच वेळी प्रकट होतो; अशा प्रकारे अहंकारापासून सृष्टी कशी होते, ते येथे सांगितले आहे.

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्

त्यापासून पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये आणि दोन्ही गुण असलेले मन निर्माण झाले, जे शब्दादींचे ग्रहण करण्यासाठी आहे.

महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः

महत् पासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत, ते अंड निर्माण करतात; त्यातून, जणू जलातील फुग्यासारखा, पितामह प्रकट झाला.

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

तोच भगवान रुद्र म्हणजे विष्णू, जो सर्व विश्वात व्यापून आहे. त्या अंडामध्ये हे सर्व लोक आणि हे संपूर्ण जग आहे.

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः

ते अंड बाहेरून त्याच्या दहा पट पाण्याने वेढलेले आहे; आणि त्या पाण्यालाही त्याच्या दहा पट तेजाने म्हणजे अग्नीने वेढले आहे.

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

ते तेजस सुद्धा त्याच्या दहा पट वायूने बाहेरून वेढले आहे; आणि तो वायू सुद्धा त्याच्या दहा पट आकाशाने वेढलेला आहे.

आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्

वायूला आकाशाने वेढले आहे, आणि शब्द हा अहंकारातून उत्पन्न होतो; जो महत्त्वाचा तत्त्व आहे, तोच शब्दाचा कारण आहे, आणि तो स्वतः प्रधान म्हणजे मूळ प्रकृतीने वेढलेला आहे.

सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु

त्या अंडाला सात आवरणे आहेत असे सांगितले जाते; त्याचा आत्मा म्हणजे कमलावर बसलेला ब्रह्मा आहे, आणि येथे कोट्यवधी अशी अंडी आहेत असे म्हटले आहे.

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्

त्या प्रत्येक अंडामध्ये चार मुख असलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि भव हे मूळ प्रकृतीने निर्माण होतात, आणि त्यानंतर शंभूच्या सान्निध्यात येतात.

लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः

अशा प्रकारे एकमेकांचे निर्माण आणि संहार अंडाच्या शेवटापर्यंत घडतात असे सांगितले आहे; सृष्टी, स्थिती आणि संहार यांचा कर्ता महेश्वर आहे.

सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्

सृष्टीमध्ये तो रजोगुणयुक्त असतो; स्थितीमध्ये सत्त्वगुणात स्थिर असतो; आणि संहाराच्या वेळी तो तमोगुणाने भरलेला असतो—अशा प्रकारे तो तीन प्रकारे कार्य करतो.

आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः

तोच सर्व भूतांचा आदिकर्ता, संहार करणारा आणि पालन करणारा आहे; म्हणून महेश्वर, शिव, हा ब्रह्माचा देखील अधिपती आहे.

सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः

सदाशिव, भव, विष्णू आणि ब्रह्मा हे सर्व त्याचेच सर्वव्यापी रूप आहेत; प्रत्येक अंडामध्ये हे लोक ब्रह्मदेवाने निर्माण केले आहेत.

प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः

हीच सृष्टी मी सांगितल्याप्रमाणे पुरुषाच्या अधीन असलेली नैसर्गिक सृष्टी आहे; आणि ही पहिली, शुभ सृष्टी, हे द्विजांनो, विचार न करता आपोआप निर्माण होते.

अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

या प्राथमिक सृष्टीचा काळ 'दिवस' म्हणून ओळखला जातो; आणि सृष्टीची रात्र म्हणजेच संक्षिप्तपणे प्राकृत संहाराची रात्र आहे.

दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते

दिवसा प्रभू सृष्टी निर्माण करतो; आणि रात्री संहार करतो. त्याच्यासाठी हे दिवस-रात्र केवळ उपमा आहे, प्रत्यक्षात त्याला दिवस-रात्र नसते.

दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः

दिवसा सर्व रूपांतरे, विविध देवता, प्रजांचे स्वामी आणि महर्षी हे सर्व अस्तित्वात असतात.

रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता

रात्री हे सर्व विलीन होतात, आणि रात्रीच्या शेवटी पुन्हा उत्पन्न होतात; त्याची रात्रही अशीच मानली जाते, जशी त्याच्या दिवसाची भिन्नता आहे.

चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः

चार युगांच्या हजार चक्रांच्या शेवटी चौदा मनू होतात; आणि, हे द्विजांनो, चार हजार वर्षे म्हणजे एक कृतयुग असते.

तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्

कृतयुगाच्या शेवटी शंभर वर्षांची संध्या असते, आणि तितकीच संध्यांश असते; उर्वरित युगांसाठी अनुक्रमे तीनशे, दोनशे आणि शंभर वर्षांची संध्या असते.

अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु

कृतयुगाच्या संध्यांशाशिवाय उर्वरित युगांच्या संध्यांशांची रक्कम सहाशे वर्षे होते; त्यामुळे तीन, दोन आणि एक हजार वर्षे अनुक्रमे संध्यांश वगळून धरली जातात.

त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः

सुजनांनो, त्रेता, द्वापर, तिष्य आणि कृत या युगांमध्ये काळाची मापं मी सांगतो. निरोगी माणसाच्या डोळ्याच्या पंधरा क्षणांना एक काष्ठा म्हणतात.

मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः

माणसाच्या डोळ्याच्या त्या काष्ठांच्या तीस भागांना कला म्हणतात. ब्राह्मणांनो, तीस कला मिळून एक मुहूर्त होतो.

मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

पंधरा मुहूर्त मिळून एक रात्र होते आणि तितकेच मुहूर्त मिळून एक दिवस होतो. पितरांसाठी रात्र आणि दिवस मिळून एक महिना होतो, आणि त्याची विभागणी पुन्हा सांगितली आहे.

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः

त्यांच्यासाठी कृष्णपक्ष म्हणजे दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे रात्र असते. तीस मानवी महिने मिळून पितरांचा एक महिना मानला जातो.