अव्यक्त हे लिंगाचे मूळ आहे, असे म्हणतात. हेच अव्यक्त लिंग म्हणून ओळखले जाते. अव्यक्त म्हणजेच शिव, आणि लिंग हे शैव म्हणून स्मरणात ठेवले जाते. जेव्हा श्रेष्ठ लिंगाला प्रधान आणि प्रकृती असे म्हटले जाते, तेव्हा ते गंध, रंग, चव, ध्वनी, स्पर्श इत्यादी सर्व गुणांपासून रहित असते. हे अव्यक्त, निर्गुण, शाश्वत आणि अविनाशी आहे; शिवाचेच ते चिन्ह आहे. परंतु, ज्या लिंगाला गंध, रंग, चव, ध्वनी, स्पर्श असे सर्व गुण प्राप्त होतात, ते सगुण स्वरूप आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, हेच अव्यक्त जगाचे मूळ आहे. तेच महान तत्त्व, स्थूल आणि सूक्ष्म, जगाचे रूप असलेले लिंग, स्वयंस्फूर्तपणे अव्यक्तातून उत्पन्न झाले. हे लिंग मायेमुळे सात, आठ आणि पुन्हा अकरा प्रकारांनी पसरलेले आहे. त्यांच्यातून, मुख्य देवांमध्ये, शिवस्वरूप असलेली तीन तत्त्वे उत्पन्न झाली. त्यापैकी एका तत्त्वातून विश्वाची त्रिविध निर्मिती झाली आणि एका तत्त्वामुळे ते टिकून राहते. पुन्हा एका तत्त्वामुळे विश्वाचा संहार होतो; अशा प्रकारे हे संपूर्ण विश्व शिवमय आहे. अव्यक्त आणि लिंग, त्यांची रूपे, हे सर्व प्रपंचाच्या प्रकट स्वरूपात प्रकट होतात. म्हणूनच, जसा वर्णन केले आहे, ब्रह्माच हे विश्व आहे. प्रभू अव्यक्त आहे; तोच सर्वांचा बीज आहे आणि तोच सर्वोच्च अधिपती आहे. बीज, गर्भ आणि बीजरहित—यात बीजरहितालाच बीज म्हणतात. बीज, गर्भ आणि प्रधान या सर्वात स्वयंभू अस्तित्व असते. सर्वोच्च आत्मा, ब्रह्मा, जो स्वभावतः शाश्वत ज्ञानी आहे, तो पवित्र आहे; त्याचप्रमाणे पुराणांत ज्या रुद्राला शिव म्हणतात, तोही तसाच आहे. शिवाने जेव्हा प्रकृतीकडे पाहिले, तेव्हा ती शैवी झाली. सृष्टीच्या प्रारंभी, ती मूळतः अव्यक्त असली, तरी तिला गुण प्राप्त झाले. तिच्यापासून अव्यक्तापासून विशेषापर्यंत सर्व विश्व उत्पन्न झाले. ती जगाची धारिणी आहे आणि 'अजा' या नावाने ओळखली जाते, तीच शैवी प्रकृती म्हणून स्मरणात राहते. ती अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी—अशी एकच माता, अनेक जीवांची जननी आहे. शिव, स्वतःच्या स्वरूपात रममाण होत, तिच्याशी एकरूप झाला. पुढे, दुसरा अजन्मा, तिच्या सहवासाचा अनुभव घेऊन निघून गेला; ती अजन्मा माता, त्या अजन्म्याबरोबर स्थित राहिली. तिच्यापासून, त्या अजन्म्याच्या इच्छेने, सृष्टीच्या वेळी 'महत्' उत्पन्न झाले. हे महत् तीन गुणांनी युक्त असून पुरुषाने त्याचे नेतृत्व केले. सृजनाची इच्छा बाळगून, महत् अव्यक्त आणि अविनाशीमध्ये प्रवेश करते आणि स्वतःमध्ये स्थित राहून प्रकट सृष्टीची निर्मिती करते. महत् मधून संकल्प आणि निश्चितीची क्रिया निर्माण होते; आणि या त्रिगुणात्मक महत् पासून अहंकार उत्पन्न होतो, जो मुख्यतः राजसिक असतो. त्या अहंकाराने, जो तमोगुणप्रधान असतो, महत् पासून सूक्ष्म तत्त्वे उत्पन्न होतात, तीच जीवांची सर्जक आहेत. अहंकारापासून शब्दरूप सूक्ष्म तत्त्व निर्माण होते; त्यापासून आकाश, जे ध्वनीयुक्त आहे, उत्पन्न होते. आकाशाने त्या ध्वनीतत्त्वाला व्यापले आणि तेच ध्वनीचे कारण बनले. सूक्ष्म तत्त्वांपासून पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली. आकाशापासून स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व, त्यापासून वायू, वायूपासून रूपरूप सूक्ष्म तत्त्व, त्यापासून अग्नि, चवेतून जल, आणि त्यापासून गंधरूप सूक्ष्म तत्त्व, आणि त्यापासून पृथ्वी निर्माण झाली. आकाशाने स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व व्यापले; वायूने रूपरूप तत्त्व व्यापले; अग्निने चवरूप तत्त्व व्यापले; जलाने गंधरूप तत्त्व व्यापले. म्हणून पृथ्वीमध्ये पाच गुण आहेत, आणि तिच्यापासून कमी गुण असलेली अन्य तत्त्वे निर्माण होतात. अग्नि तीन गुणांनी युक्त आहे, वायू दोन गुणांनी युक्त आहे. आकाश हे एकगुणात्मक आणि अविभाज्य आहे. या सर्व सूक्ष्म तत्त्वांपासून स्थूल तत्त्वांची निर्मिती परस्पर संबंधाने होते. वैकारिक, म्हणजे सत्त्वप्रधान, अहंकारापासून एकाच वेळी निर्माण होतो. त्यापासून ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये आणि मन—हे सर्व निर्माण होतात, जे ध्वनीपासून इतर सर्व ज्ञान ग्रहण करतात. महत् पासून विशेष तत्त्वांपर्यंत, या सर्वांनी विश्व अंडाचे निर्माण केले; त्यातून, जलातील फुग्याप्रमाणे, ब्रह्मदेव प्रकट झाला. तोच प्रभू रुद्र, विष्णू, हे विश्व व्यापणारा अधिपती आहे; त्या विश्व अंडात हे सर्व लोक आणि विश्व सामावलेले आहे. त्या अंडाच्या बाहेर पाण्याचा आवरण आहे, जे अंडाच्या दहापट आहे; त्या पाण्याच्या बाहेर पुन्हा दहापट अग्नि आहे; अग्निच्या बाहेर दहापट वायू आहे; वायूच्या बाहेर दहापट आकाश आहे. वायूवर आकाशाचे आवरण आहे, आणि अहंकारापासून ध्वनी उत्पन्न होतो; हे महत्तत्त्व, जे ध्वनीचे मूळ आहे, तेही प्रधानाने आच्छादले आहे. या विश्व अंडाला सात आवरणे असल्याचे सांगितले जाते; त्याचा आत्मा म्हणजे कमलासन ब्रह्मा आहे, आणि अशा अनंत विश्व अंडांची संख्या असंख्य आहे. प्रत्येक अंडात, चार मुख असलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि भव, हे प्रधानाने निर्माण होतात आणि नंतर शंभूच्या सान्निध्यात येतात. अशा प्रकारे, अंडाच्या समाप्तीपर्यंत परस्पर सृष्टी आणि संहार होत असतो; महेश्वरच सृष्टी, संहार आणि पालनाचा कर्ता आहे. सृष्टीमध्ये तो राजसिक असतो, पालनात सत्त्वगुणी असतो, आणि संहारात तमोगुणी असतो—असा तो त्रैगुणिक आहे. तोच जीवांचा आदिसर्जक, संहारकर्ता आणि रक्षक आहे; म्हणूनच महेश्वर, शिव, हा ब्रह्माचा देखील अधिपती आहे. सदाशिव, भव, विष्णू आणि ब्रह्मा—हे सर्व त्याचेच विश्वरूप आहेत; प्रत्येक अंडात ब्रह्मदेवाने लोकांची सृष्टी केली जाते. हीच पुरुषप्रधान, स्वाभाविक सृष्टी आहे, जशी मी सांगितली; आणि ही पहिली, शुभ सृष्टी, द्विजश्रेष्ठ, विचारविनाच उत्पन्न होते. आता, या प्राथमिक सृष्टीचा कालखंड 'दिवस' म्हणून ओळखला जातो; आणि सृष्टीची रात्र, म्हणजेच नैसर्गिक संहाराची रात्र, अशी संक्षिप्त समज आहे.