द्विजश्रेष्ठ, केवळ तोच व्यक्ती संसारातून मुक्त होतो, तीन प्रकारच्या दुःखांपासूनही मुक्त होतो; कारण ज्ञानाशिवाय ध्यान करणाऱ्याला ध्यानाची प्राप्ती होत नाही. ज्ञान हे शिक्षकाच्या संगतीतूनच मिळते, केवळ बोलण्याने नाही; चार प्रकारच्या प्रकट स्वरूपांची जाण ठेवून ध्यानकर्ता ध्यानाची साधना करावी. ज्ञानाची अग्नि जन्मजात आणि प्रसंगानुसार उत्पन्न होणारे, तसेच हाडांमधून आणि वाणीमधून निर्माण होणारे पाप जलद जाळून टाकते, जसे कोरड्या लाकडाला अग्नि जाळते. सर्व पापांचा नाश करण्यासाठी ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही; म्हणून सर्व आसक्तीपासून मुक्त राहून ज्ञानाची साधना करावी. ज्ञान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीचे सर्व पाप नष्ट होतात—यात काहीच शंका नाही; तो खेळत असतानाही विविध प्रकारच्या पापांमध्ये गुंतत नाही. ज्ञान जसे आहे, तसेच ध्यान आहे; म्हणून ध्यानाची साधना करावी. ध्यानाला सुरुवातीला विषय असतात, पण नंतर ते विषयरहित होते. ध्यानाची साधना सहा प्रकारे, मग चार, पुन्हा सहा, नंतर दहा, त्यानंतर बारा आणि क्रमाने सोळा प्रकारे करावी. दोन प्रकारे साधना केल्याने योगाचा स्वामी निःसंशय मुक्त होतो. त्याचे स्वरूप शुद्ध, वितळलेल्या सोन्यासारखे, धूररहित कोळशासारखे असते. ते पिवळे, लाल, शुभ्र, लाखो वीज चमकण्यासारखे तेजस्वी असते, किंवा प्रयत्नपूर्वक मन ब्रह्मरंध्रावर स्थिर केले जाते. ब्रह्मज्ञान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीने पांढरे, सुवासिक किंवा पिवळे स्वरूप स्मरण करू नये; तो अहिंसक, सत्यवादी आणि चोरीपासून पूर्णपणे दूर राहतो. तो सर्व संपत्तीपासून मुक्त, ब्रह्मचर्यात दृढ, व्रतामध्ये निश्चल, संतुष्ट, शुद्धतेने युक्त आणि आत्मअध्ययनात सदैव मग्न असतो. ध्यानाची साधना लाल रंगाने युक्त, गुरुच्या संगतीतून उत्पन्न झालेली करावी; अन्यथा, मन स्थिर झाले तरी ध्यानकर्ता जागृत होत नाही. योगी गर्व करत नाही, इधर-उधर पाहत नाही, वास घेत नाही, ऐकतोही नाही—तो स्वतःच्या आत्म्यात पूर्णपणे तल्लीन असतो. स्पर्शही जाणवत नाही; तो समत्वात स्थित मानला जातो. पृथ्वीवर तो ब्रह्मा, जलतत्त्वात तो हरि, अग्नीतत्त्वात तो कालरुद्र, वायुतत्त्वात महेश्वर, आकाशात तो थेट शिव असतो—याप्रमाणे क्रमाने ध्यान करावे. पृथ्वीवर तो शर्व, जलात भव, अग्नीत रुद्र, वायूत उग्र, याप्रमाणे देवाची स्मृती करावी. आकाशात तो भीम, सूर्यमंडळात उपस्थित; चंद्रमंडळात ईशान, महादेव म्हणून स्मरण करावा. मनुष्यात पशुपती आठ स्वरूपात स्थापित असतो. शरीरातील जे कठीण आहे, ते पृथ्वी तत्त्व मानले जाते. जे द्रव आहे, ते जलतत्त्व; जे रंगीत आहे, ते अग्नीतत्त्व; जे हलते, ते वायुतत्त्व; जे पोकळ आहे, द्विजश्रेष्ठ, ते आकाश तत्त्व. तेच आकाश आणि ज्ञान, ध्वनीपासून उत्पन्न, आकाशातून जन्मलेले; तसेच, ब्राह्मणांनो, स्पर्शाचे ज्ञान वायूपासून उत्पन्न होते. रूप अग्नीतत्त्वाचे, स्वाद जलतत्त्वाचा, गंध पृथ्वी तत्त्वाचा; सूर्याचे ध्यान याप्रमाणे करावे. उजव्या आणि डाव्या डोळ्यात सोम, हृदयात सर्वव्यापी देव, द्विजांनो. गुडग्यापासून पृथ्वी तत्त्व, नाभीपासून जल मंडळ. घशापर्यंत अग्नीतत्त्व, द्विजश्रेष्ठ, कपाळापासून पुढे वायुतत्त्व; कपाळाच्या सुरुवातीपासून केसांच्या टोकापर्यंत आकाश तत्त्व. त्यानंतर, त्यावर ब्रह्मा हंस म्हणून, आकाशावर, त्यापेक्षा पुढे. आकाशाच्या मध्यभागी स्थित असलेला आकाश, मुख्य म्हणून स्मरण करावा. जीवात्मा ही प्रकृती नाही, ती सत्व, रज, तमगुण नाही; ती महत्त्वत्त्व, अहंकार, सूक्ष्म तत्त्व किंवा इंद्रिये नाही. आणि, श्रेष्ठ सत्यात, आकाश वगैरे तत्त्वही नाही; कारण ती सर्वत्र व्यापून, सर्वात स्थित आहे, म्हणून ती अक्षर म्हणवली जाते. सूर्य उगवतो, वारा भयाने वाहतो, चंद्र आणि अग्नि चमकतात, जल वाहते—हे सर्व त्याच्या आज्ञेने. पृथ्वी आधार देते, आकाश जागा देतो; त्याच्या आज्ञेने सर्व विस्तार होते—म्हणून, द्विजांनो, असेच ध्यान करावे. कारण हे सर्व त्याच्याच नियंत्रणात आहे, द्विजश्रेष्ठ; शर्व सर्व स्वरूपांचा आहे हे जाणून, सर्वाचा उद्गम स्मरण करावा. संसाराच्या विषाने जळणाऱ्यांसाठी उपाय म्हणून ज्ञान आणि ध्यानाचे अमृत सांगितले आहे; अन्यथा नाही, द्विजश्रेष्ठ. ज्ञान थेट धर्मातून उत्पन्न होते; ज्ञानातून वैराग्य, वैराग्यातून श्रेष्ठ ज्ञान, जे सर्वोच्च सत्य प्रकट करते. ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त व्यक्तीला योग सिद्ध होतो; योग सिद्ध झाल्यावर, सत्वात स्थित असलेल्या व्यक्तीला मुक्ती मिळते, अन्यथा नाही. आश्चर्यकारक, अविनाशी अवस्था, जी अंधार आणि अज्ञानाने लपलेली आहे—सत्वाच्या शक्तीत शरण जाऊन, द्विजांनो, शिवाची पूजा करावी. जो सत्वात स्थित, माझ्या भक्तीत मग्न, माझ्या पूजेला समर्पित, सर्व प्रकारे धर्मात दृढ, नेहमी उत्साही आणि एकाग्र— जो द्वंद्व सहन करतो, स्थिर आहे, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात आनंद घेतो, सरळ स्वभावाचा, नेहमी शांत मनाचा आणि कोमल— जो विनम्र, ज्ञानी, शांत, स्पर्धेपासून मुक्त, नेहमी मुक्तीची इच्छा करणारा, धर्माचा ज्ञाता आणि आत्मस्वरूपाचे लक्षण असलेला— तीन ऋणांपासून मुक्त, पूर्वजन्मातील पुण्याचा उपभोग घेतलेला, द्विजत्व प्राप्त, वृद्धत्वासह, श्रद्धेने, गुरुच्या मार्गदर्शनाने— किंवा अन्यथा, कुठलाही दिखावा न करता सेवा करून, स्वर्गलोक प्राप्त करून, योग्य क्रमाने सुखाचा अनुभव घेत— भारतीय भूमी प्राप्त करून, द्विजांनो, तो ब्रह्मज्ञानी होतो; संगतीने ज्ञान मिळवून, योगज्ञानी होतो. हेच क्रम impurity असलेल्या व्यक्तीला ज्ञान प्राप्त करण्याचा आहे, द्विजश्रेष्ठ; म्हणून, या मार्गाने, आसक्ती सोडून, दृढ निश्चयाने पुढे जावे.