हे ऐक, द्विजश्रेष्ठ! ते परम तत्त्व डोळे, कान, हात, पाय यांपासून रहित आहे; ते अजन्म, अप्रकट आणि शब्दरहित आहे. त्यास स्पर्श नाही, रूप नाही, चव किंवा गंध नाही; ते अविनाशी, आधारविरहित, सनातन, सर्वव्यापी आणि सर्वश्रेष्ठ आहे. हे तत्त्व महान, विशाल, अजन्म आणि चैतन्यमय आहे. त्यास श्वास नाही, मन नाही, ओलावा किंवा लालसरपणा नाही. ते अमाप आहे, स्थूल नाही, लांब किंवा फार मोठे नाही, लहान नाही, मर्यादारहित, आनंदस्वरूप आणि अपरिवर्तनीय आहे. ते अवरोधहीन, अद्वैत, अनंत, ज्ञानेंद्रियांच्या पलीकडे, अनावृत, एकरस, सर्वोच्च ज्ञानस्वरूप आहे आणि त्यापलीकडे दुसरे काहीच नाही. जरी उच्च-नीच असे भासवले जाते, तरी प्रत्यक्षात येथे असा भेद नाही; हे सर्व विश्व मीच आहे आणि सर्व जग माझ्यातच आहे. हे सर्व माझ्यातून उत्पन्न होते, माझ्यातच स्थित राहते आणि शेवटी माझ्यातच विलीन होते; मन, वाणी किंवा कृतीद्वारे माझ्यापेक्षा वेगळे काहीही दिसत नाही. एकाग्रचित्ताने जो सर्व वास्तविक आणि अवास्तव गोष्टी आत्म्यात पाहतो, तो सर्व काही आत्म्यातच अनुभवतो आणि मन बाहेर वळवत नाही. नाभीच्या बारा अंगुल वर खाली दृष्टी स्थिर करून, हृदयाला या विश्वाचे महान निवासस्थान समजावे. या हृदयाच्या मध्यभागी एक कमळ आहे, जे पुण्याच्या मुळापासून उगवलेले असून, ज्ञानाच्या तेजस्वी दांडावर स्थित आहे. या कमळाला सार्वभौमत्वाच्या आठ शुभ्र पाकळ्या आहेत, वैराग्याचा उत्कृष्ट गर्भ आहे; त्याची द्वारे म्हणजे दिशा आहेत, ज्यात प्राणवायू आणि इतर वायू स्थित आहेत. प्राणवायूंशी एकरूप होऊन, ज्ञानी विविध प्रकारे त्या दहा नाड्यांना अनुक्रमे अनुभवतो. एकूण बाव्हत्तर हजार नाड्या सांगितल्या आहेत; जागृती डोळ्यांत असते, स्वप्नावस्था गळ्यात असते, सुषुप्ति हृदयात आणि चतुर्थ अवस्था डोक्यात स्थित असते. जागृतीत ब्रह्मा आणि विष्णू उपस्थित असतात, स्वप्नातही क्रमाने तेच असतात. परंतु ईश्वर सुषुप्तीत असतो आणि महेश्वर चतुर्थ अवस्थेत; या प्रकारे इतर ज्ञानी देखील, सर्व इंद्रियांसह, पुरुषाचे वर्णन करतात. या अवस्थांमध्ये जो स्थित असतो, त्याला जागृती म्हणतात; मन, बुद्धी, अहंकार आणि चैतन्य—ही चार अंगे. या अवस्थांमध्ये जो स्थित असतो, ती स्वप्नावस्था आहे; जेव्हा सर्व faculties आत्म्यात विलीन होतात, तेव्हा ती सुषुप्ति असते, जी faculties पासून वेगळी असते; चतुर्थ अवस्था म्हणून ओळखली जाते. चतुर्थेच्या पलीकडे, शिव म्हणजेच सर्वोच्च कारण आहे. जागृती, स्वप्न, सुषुप्ति आणि चतुर्थ—या अवस्थांना अधिभौतिक, तसेच अध्यात्मिक आणि अधिदैविक असेही म्हणतात. हे सर्व—'मीच ते आहे'—असा जाणणाऱ्याने समजावे; ज्ञानेंद्रिये आणि तसेच कर्मेंद्रिये—हे सर्व. मन, बुद्धी, अहंकार आणि चैतन्य—ही चार स्वतंत्रपणे अध्यात्मिक मानली जातात; एकूण चौदा प्रकारे हे स्मरणात ठेवावे. अनुक्रमे, पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे आणि स्पर्श करणे; विचार करणे, समजून घेणे, 'मी' असे समजणे, विचार करणे, बोलणे; घेणे, जाणे, सोडणे आणि उपभोगणे—या सर्व अधिभौतिक आहेत. सूर्य, दिशा, पृथ्वी, वरुण, वायु, चंद्र, ब्रह्मा, रुद्र आणि क्षेत्रज्ञ; अग्नी, इंद्र, विष्णू, मित्र, प्रजापती—या क्रमाने अधिदैविक चौदा प्रकार सांगितले आहेत. सुदर्शना, जिता, सौम्या, मग, रुद्रामृता, सत्य, मध्यमा—या चौदा राण्या; राशी, शुका, असुरा, कृत्तिका, भास्वती—या चौदा नाड्या; नाड्यांच्या मध्यभागी स्थित वारे आणि वाहक—हे चौदा: प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान, वैरंभ, मुख्य, अंतर्यामा, प्रभंजन, कूर्मक, श्येन, श्वेत, कृष्ण, अनिल. नाग आणि चौदा वारे, तसेच दृष्टी आणि दृश्य, सूर्य—या सर्व नाड्यांत, श्वासात, ज्ञानात आणि आनंदात, हृदयातील आकाशात—या सर्वांमध्ये परमात्मा वास करतो. आत्मा एक असूनही, या सर्वांमध्ये संचार करतो; मला—ज्याला वय नाही, अनंत, दुःखरहित, अमर आणि अपरिवर्तनीय—ध्यानात धरा. तोच या चौदा रूपांत संचार करतो; ती सर्व त्याच्यातच विलीन होतात, कारण प्रत्यक्षात दुसरे काहीच नाही. तोच सर्वज्ञ, सर्वांचा स्वामी, अंतःस्थ देव, तेजस्वी आहे. सर्वांनी पूजिला जाणारा, तोच सर्व आनंदाचा शाश्वत स्रोत आहे; तरीही, द्विजश्रेष्ठ, सर्वजण त्याची पूजा करूनही पूर्ण आनंद प्राप्त करीत नाहीत. वेद आणि विविध शास्त्रांनी पूजा केली, तरी हा सर्वज्ञ परमेश्वर वेद-शास्त्रांकडे जात नाही. हे सर्व त्याचे अन्न आहे, तरी तो स्वतः कधीच अन्न होत नाही; आत्म्याने संरक्षित केलेले खाल्ले जाऊ शकते, पण तो कुठेही कधीच अन्न होत नाही. सर्वत्र मीच जीवांचे अन्न आहे, मीच प्राण्यांचा बंध, शासक आणि मार्गदर्शक आहे, पाच विभागांमध्ये विभागलेला आत्मा आहे. हा देहधारी आत्मा अन्नमय आहे, तोच अन्नभक्षक आहे; प्राणमय आत्मा, इंद्रियमय आत्मा, संकल्पमय आत्मा आणि मनमय आत्मा असे त्याचे विभाग आहेत.