हे कथा ऐका, द्विजजनांनो! वेदाचा जो भाग कर्मांशी संबंधित आहे, त्यालाच शास्त्र म्हणतात. हे शास्त्र म्हणजे ब्रह्माचा मुकुट, ऋषींच्या कर्माचे सार आणि फळ आहे. या जगातील प्रत्येक सत्त्वाला इच्छा ही नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे; म्हणूनच वेदांनी कर्माचे विधान केले आहे. हे जाणणारे ज्ञानी नेहमी कर्मात तत्पर असतात. इथे समर्थांसाठी धर्माची खरी ओळख म्हणजे संन्यास—त्याग. पण सर्व देहधारी जीवांचे संसारमूल अज्ञान आहे. जेव्हा जीव स्वभावविरुद्ध कर्म करतो, तेव्हा त्याची शक्ती क्षीण होते. हा त्रैगुणिक आणि पूर्ण जीव, जेव्हा ज्ञानरहित असतो, तेव्हा अज्ञानाने बांधला जातो. पुण्य किंवा पापाच्या भारामुळे जीव चार प्रकारे स्थित होतो: वाईट कर्मांनी नरकात, चांगल्या कर्मांनी स्वर्गात, दोन्हीने मिश्र फळात. हा देहधारी जीव अंकुर, स्वेद, अंड, गर्भ अशा चार प्रकारे जन्म घेतो—पण तो नेहमी अज्ञानात आणि असमाधानी राहतो. मुक्ती ना संततीने मिळते, ना कर्माने, ना संपत्तीने; आणि केवळ संन्यासानेही नाही. या सर्वांशिवाय जीव या जगात भटकत राहतो. अज्ञानाच्या दोषामुळे आणि विविध कर्मांच्या बलामुळे हा देहधारी जीव सहप्रकार अवस्थांमध्ये फिरतो. आईच्या गर्भात अनेक यातना असतात; तसेच जन्मप्रक्रियेत, पृथ्वीवर, बाल्य, तारुण्य, वार्धक्य, आणि मृत्यूनंतरही दुःखच आहे. ज्ञानी पुरुष विचार करतात—स्त्रियांच्या संगामुळे आणि इतर अनेक कारणांनी दुःख उत्पन्न होते; दुःखी जीव एक दुःख दुसऱ्या दुःखानेच शांत करतो. इच्छा कधीच विषयभोगाने तृप्त होत नाही; जसे तुपाने अग्नी वाढतो, तसेच भोगाने इच्छा वाढते. म्हणून विचार करता, विषयांच्या संगाने, त्यांची प्राप्ती, जपणूक किंवा खर्च—यातून माणसाला कधीही समाधान मिळत नाही. राक्षस, यक्ष, गंधर्व, सोमलोक—या सगळ्यांत दुःख आहे; तसेच प्रजापती, ब्रह्मा, नैसर्गिक आणि मानव लोकातही, क्षय, अतिरेकीपणा आणि इतर कारणांनी दुःखच आहे. हे सर्व सौख्य अपवित्र आहे, त्यागावे लागते; आठप्रकारचे भोग आणि सोळा अवस्थाही सोडाव्यात. हे सुख चोवीस, बत्तीस, चाळीस, अठ्ठेचाळीस, छप्पन्न, चौसष्ट अशा अनेक प्रकारांनी विभागले गेले आहे. पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन—या सर्वांमध्ये, तसेच अहंकार, बुद्धी आणि प्रकृतीमध्येही, सर्वत्र दुःखच आहे—यात शंका नाही. देवांच्या सेनापतींनाही दुःख आहे—ते दुय्यम असले तरी, प्रारंभ, मध्य, शेवट—सर्वत्र, सर्व लोकांत, दुःख कायम आहे. जे दुःख आत्ता आहे, जे येणार आहे, ते दोषयुक्त स्थळीच निर्माण होते; दुःखाचे अनेक प्रकार आहेत. जे अज्ञानी स्वतःला ज्ञानी समजतात, ते पूर्वीच्या दुःखाचा विचार करीत नाहीत. अन्नाला आनंद म्हणत नाहीत—ते फक्त भूक आणि आजार दूर करण्यासाठी आहे. जसे औषध फक्त आजारासाठी असते, तसंच थंडी, ऊन, वारा, पाऊस—हे सगळे देहधारकांना त्यांच्या वेळेनुसार त्रास देतात. हे सर्व दुःखच आहे, यात शंका नाही; अज्ञांना हे कळत नाही—स्वर्गातही, अशुद्धता, क्षय यामुळे दुःख आहे. विविध रोग, काम, क्रोध, भीती—यांच्या छायेत, जसे मुळं कापलेल्या झाडाला पडावंच लागतं, तसंच पुण्य झाड संपलं की, स्वर्गातील जीव पृथ्वीवर पडतात—त्यांच्या दुःखाची मुळं इच्छा आणि भोगात असतात. स्वर्गातून पडल्यावरही, देवांना दुःख भोगावे लागते; नरकात तर दुःख निश्चित आहे—कारण तिथे नरकावस्थेचा अनुभव घ्यावा लागतो. वर्णधर्माचे पालन न केल्यानेही दुःख होते. जसा मृत्यूच्या भीतीने घाबरलेला हरिण आपल्या घराशिवाय झोपू शकत नाही, तसा ध्यानात मग्न असलेला महान योगी, संसाराच्या भीतीने झोपू शकत नाही. कीटक, पक्षी, वन्य पशू, गायी, हत्ती, घोडे—सर्वत्र दुःख स्पष्टपणे दिसते; म्हणूनच, जो त्याग करतो त्यालाच श्रेष्ठ सुख मिळते. देवतांमध्ये, युगाध्यक्षांमध्ये, आपल्या स्थानाशी आसक्त असणाऱ्यांमध्ये, मनु इत्यादींमध्येही दुःख आहे. देव-दानवांमध्ये, राजांमध्ये, राक्षसांमध्ये, आणि तिन्ही लोकांत—स्पर्धेमुळे फक्त दुःखच आहे. चतुर्वर्ण्यांची चार आश्रमं—या सर्वांचा हेतू प्रयत्न आहे; पण ना आश्रमांनी, ना देवांनी, ना यज्ञांनी, ना सांख्याने, ना व्रतांनी, ना कठोर तपांनी, ना विविध दानांनी—या मार्गांनी आत्मा मिळत नाही; फक्त ज्ञानीच आत्म्याला स्वतःहून प्राप्त करतात. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी पाशुपत व्रत पाळावे; ज्ञानी नेहमी भस्मावर झोपावे, पाशुपत व्रतात दृढ राहावे. पंचमहाभूतांचे ज्ञान असलेला, शिवतत्त्वात लीन झालेला ज्ञानी, योगमार्गाने कर्मबंधन तोडून मुक्ती प्राप्त करतो. पंचमहाभूतांच्या ऐक्याने ज्ञानी दुःखाचा अंत गाठतो; जे सर्वोच्च ज्ञानाने जाणायचे आहे, ते कनिष्ठ ज्ञानाने कधीच कळत नाही. दोन ज्ञानं आहेत—उच्च आणि कनिष्ठ. कनिष्ठ ज्ञान म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, सर्वकर्मसिद्ध करणारे वेद, शिक्षण, यज्ञ, व्याकरण, निरुक्त, छंदशास्त्र, आणि ज्योतिष—हे सर्व कनिष्ठ ज्ञान. उच्च ज्ञान म्हणजे—जे अविनाशी आहे, न दिसणारे, न पकडता येणारे, कुठलाही वंश किंवा गुण नसलेले—हेच खरे उच्च ज्ञान आहे.