शिव आणि देवी यांचा संवाद सुरु आहे. शिव देवीला गूढ, सनातन ज्ञान सांगतो. तो म्हणतो, “हे देवी, चिन्ह आणि अर्थ यांच्या संबंधाला आरंभ नाही; तो वेदात असो किंवा शैव ग्रंथात, जिथे सहा अक्षरी मंत्र आहे, तिथे हा संबंध कायम आहे. मंत्र नेहमी प्रधान असतो; जगात पंचाक्षरी मंत्र श्रेष्ठ मानला जातो. मग अनेक मंत्रांची किंवा विस्ताराने ग्रंथांची गरज काय? ज्याच्या हृदयात हा परम मंत्र वसतो, त्याने जे काही अभ्यासले, ऐकले किंवा साधना केली, ते सर्व पूर्ण होते. जो विद्वान नियमाने हा मंत्र पठण करतो, त्याच्याकडेच शंकराचे ज्ञान आहे, त्याच्याकडेच परम अवस्था आहे. हेच ब्रह्मज्ञान आहे; म्हणून, ज्ञानी व्यक्तीने नेहमी प्रणवसह पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा — हेच माझे हृदय आहे. आता मी तुला या मंत्राचे सर्वात गुप्त, थेट आणि सर्वोच्च मोक्षज्ञान सांगणार आहे — मंत्राचा ऋषी, छंद आणि देवता याबद्दल. प्रत्येक अक्षराचा बीज, शक्ती, स्वर, स्थान — वामदेव हे ऋषी, पंक्ति हा छंद, असे सांगितले आहे. हे सुंदरमुखी, मी स्वतः शिव आहे, या मंत्राचा देवता; ‘न’ पासून सुरू होणारी अक्षरे बीज आहेत, आणि ती पाच तत्वांच्या स्वरूपाची आहेत. प्रणवाला आत्मा मान, तो सर्वव्यापी आणि अविनाशी आहे; आणि तू, देवी, सर्व देवांनी पूज्य, तूच शक्ती आहेस. तुझा प्रणव वेगळा, माझा वेगळा; तुझा प्रणव, देवी, मंत्रांचा मूळ आहे — यात शंका नाही. माझ्या प्रणवात ‘अ’, ‘आ’ आणि ‘म’ हे स्वर स्थापित आहेत; ‘उ’, ‘म’ आणि ‘अ’ क्रमाने आहेत. तुझा प्रणव सर्वोच्च, त्रैमात्रिक आणि दीर्घ स्वरूपाचा आहे; ओंकाराचा ऋषी ब्रह्मा, त्याचा रंग पांढरा आहे. छंद गायत्री आहे, परमात्मा देवता आहे; पहिला आणि चौथा उच्च स्वर, दुसरा देखील तसाच. पाचवा स्वरित, मधला निषध; ‘न’ अक्षराचा रंग पिवळा, स्थान पूर्वेकडे. इंद्र देवता, छंद गायत्री, ऋषी गौतम; ‘म’ अक्षर काळ्या रंगाचे, स्थान दक्षिण. छंद अनुष्टुप, ऋषी अत्री, देवता रुद्र; ‘शि’ अक्षर धुरकट रंगाचे, स्थान पश्चिम. ऋषी विश्वामित्र, छंद त्रिष्टुप, देवता विष्णू; ‘व’ अक्षर सुवर्ण रंगाचे, स्थान उत्तर. देवता ब्रह्मा, छंद बृहती, ऋषी अंगिरा; ‘य’ अक्षर लाल रंगाचे, स्थान वर, विराट. छंद ऋषी, ऋषी भारद्वाज, देवता स्कंद; आता मी त्याचा न्यास सांगतो, जो सर्व सिद्धी देतो आणि शुभ आहे. त्रिविध न्यास सर्व पाप दूर करतो; निर्माण, पालन आणि संहार यानुसार तो त्रिविध आहे. ब्रह्मचारी, गृहस्थ आणि संन्यासी यांना अनुक्रमे: ब्रह्मचार्यांसाठी निर्माण, गृहस्थांसाठी नेहमी पालन. संन्यास्यांसाठी संहार न्यास; याशिवाय सिद्धी नाही. तीन प्रकार आहेत: अंगन्यास, करन्यास, आणि देहन्यास. हे सुंदरमुखी, मी तुला निर्माणापासून सुरू होणारा त्रिविध विभाग सांगतो; प्रथम करन्यास करावा, मग देहन्यास. मग, अक्षरांच्या क्रमाने, डोक्यापासून पायापर्यंत अंगन्यास करावा; हा निर्माण न्यास. पायापासून डोक्यापर्यंत संहार न्यास; हृदय, मुख, कंठावर न्यास म्हणजे पालन न्यास. ब्रह्मचारी, गृहस्थ, संन्यासी — हे शुभेच्छू, डोक्याला स्पर्श केल्यावर मंत्राने संपूर्ण शरीराला स्पर्श करावा. याला देहन्यास म्हणतात, जो सर्वांसाठी एकसारखा आहे; उजव्या अंगठ्यापासून डाव्या अंगठ्यापर्यंत. याप्रमाणे ठेवलेले निर्माण, उलट ठेवलेले संहार. अंगठ्यापासून लहान बोटापर्यंत दोन्ही हातांवर न्यास. हे देवी, अंगन्यास गृहस्थांसाठी विशेष फलदायी आहे; प्रथम हातांवर न्यास करून मग शरीरावर न्यास करावा. नंतर, अंगांवर न्यास करावा; ही सर्वसाधारण प्रक्रिया. ओंकार अक्षर घेऊन सर्व अंगांवर ठेवावे. मग, दोन्ही हातांवर, दहा बोटांच्या टोकांवर — पाय धुऊन, तोंड स्वच्छ करून, शुद्ध आणि एकाग्र होऊन— पूर्व किंवा उत्तर दिशेला बसून, ऋषी, छंद, देवता आणि बीज अक्षर आठवावे. शक्ती, परमात्मा आणि गुरू यांचे स्मरण करावे; मंत्राने हात घासून, प्रणव दोन्ही तळव्यांवर ठेवावा. सर्व बोटांवर, मूळ आणि टोकांच्या सांध्यांवर, पाच मध्य सांध्यांवर, बीज अक्षरे बिंदूसह ठेवावी. त्रिविध उत्पत्ती वगैरे प्रमाणे, प्रत्येक आश्रमासाठी ठरलेल्या क्रमाने, दोन्ही हातांनी, पायाच्या तळव्यापासून डोक्याच्या शिखरापर्यंत न्यास करावा. मंत्राने शरीराला स्पर्श करून, प्रणवाने त्याला आवरावे; डोक्याला, तोंडाला, कंठाला, हृदयाला आणि गुप्त भागाला न्यास करावा. दोन्ही पायांवर, गुप्त भागावर, हृदयावर, कंठावर, तोंडाच्या मध्यभागी, आणि डोक्यावर प्रणव व इतर अक्षरे ठेवावी. हृदय, गुप्त भाग, पाय, डोकं, वाणी, कंठ — येथे प्रणव व इतर अक्षरे, त्रिविध भेदानुसार न्यास करावा. अंगन्यास झाल्यावर, पूर्वेकडून वरच्या दिशेपर्यंत, ‘न’ पासून पुढे, अक्षरांनुसार मुखांची व्यवस्था करावी. मग, सहा अंगांची सुंदर न्यास, योग्य स्थानावर, ‘नमः’, ‘स्वाहा’, ‘वषट्’, ‘हूं’, ‘वौषट्’, ‘फट्’ या शब्दांसह करावी. या प्रकारे, शिव देवीला मंत्र, त्याचे गूढ, विविध न्यास आणि त्याचे फल सांगतो, श्रद्धेने आणि प्रेमाने.