एकदा, देवीने सर्व विश्वांचे महान अधिपती, देवाधिदेव परमेश्वर यांना अत्यंत भक्तिभावाने विचारले, “हे प्रभो, मला त्या पंचाक्षरी मंत्राचे खरे महानत्व ऐकायचे आहे.” त्यावर भगवान म्हणाले, “हे देवी, पंचाक्षरी मंत्राचे खरे स्वरूप आणि महिमा अगणित युगांमध्येही पूर्णपणे सांगता येणार नाही. म्हणून, मी तुला त्याचा संक्षिप्त सार सांगतो—ऐक. सृष्टीच्या संहाराच्या वेळी, जेव्हा स्थावर-जंगम सर्व काही नष्ट होते, देव, दैत्य, सर्प, राक्षस सारे लय पावतात, तेव्हा सर्व काही आद्य प्रकृतीत विलीन होते आणि तुझ्या माध्यमातून त्या लयास प्रवेशते. त्या वेळी मी एकटाच उरतो, दुसरा कोणीही नाही. त्या अवस्थेत वेद, शास्त्र आणि पंचाक्षरी मंत्र हे माझ्या सामर्थ्यानेच स्थिर आहेत—ते कधीही नष्ट झाले नाहीत, त्यांची उपेक्षा झाली नाही. मी एकटा असतानाही, प्रकृती आणि आत्मा यांच्या भेदामुळे मी द्वैत रूप घेतले. त्या अवस्थेत मायामयी देहात नारायण देव ध्यानमग्न स्थितीत जलमध्येत स्थित आहेत. त्यांच्या नाभीतील कमळातून पंचमुखी ब्रह्मा उत्पन्न झाले. ब्रह्मदेवांनी सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरली, पण ते एकटे असल्याने शक्तिहीन होते. मग त्यांनी प्रचंड तेजस्वी, मनातून उत्पन्न दहा पुत्रांची निर्मिती केली. सृष्टी यशस्वी व्हावी म्हणून ब्रह्मदेवांनी मला विनंती केली—‘हे महादेव, हे महाप्रभु, माझ्या पुत्रांना शक्ती प्रदान कर.’ त्यांच्या आज्ञेने मी, पंचमुखी शिव, माझ्या पाचही मुखांतून पंचाक्षरी मंत्र कमळातून उत्पन्न ब्रह्मदेवाला उच्चारून दिला. ब्रह्मदेवानेही आपल्या पाच मुखांनी तो मंत्र ग्रहण केला आणि त्या नाम-नामीच्या संबंधातून परमेश्वराचे खरे स्वरूप जाणले. हे देवी, शिव—जो त्रैलोक्यपूजित आहे—तोच पंचाक्षरी मंत्राचा अर्थ आहे. तोच सर्वोच्च मंत्राचा अर्थ आहे आणि पंचाक्षरी मंत्र त्याच्यामध्ये स्थित आहे. ब्रह्मदेवाने त्याचा योग्य प्रकारे अभ्यास करून, त्याच्या महान अर्थाची प्राप्ती करून, आपल्या पुत्रांना—सृष्टीच्या कल्याणासाठी—महा पंचाक्षरी मंत्र शिकवला. त्या विश्वपित्या ब्रह्मदेवाकडून तो दिव्य रत्नासमान मंत्र मिळवून, ते पुत्र सर्वश्रेष्ठ शिवाची पूजा करायला लागले. मग, त्रिमूर्तीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या मंगलमूर्ती शिवाने प्रसन्न होऊन त्यांना सर्व ज्ञान आणि अणिमा इत्यादी आठ सिद्धी दिल्या. ते ज्ञानी पुत्र, अधिक पूजेसाठी, सुंदर मेरू पर्वताच्या शिखरावर, मुंजवान नावाच्या पर्वतावर, जे नेहमी मला प्रिय आणि माझ्या गणांनी संरक्षित असतात, त्या ठिकाणी सृष्टी निर्मितीसाठी कठोर तप करायला लागले. त्या प्राचीन ऋषींनी, हजार दिव्य वर्षे, केवळ वायूचे सेवन करत, उभे राहून, परम कृपा मिळवण्यासाठी कठोर तप केले. त्यांचा महान भक्तिभाव पाहून मी त्वरित पंचाक्षरी मंत्रासह, ऋषींच्या छंदात, देवता, शक्ती आणि बीजासह त्यांच्यासमोर प्रकट झालो. मी त्या श्रेष्ठ ऋषींना षडंग न्यास, दिशांचे रक्षण करणारे कवच आणि सर्व उपयोगांची संपूर्ण माहिती सांगितली—सृष्टीच्या कल्याणासाठी. मंत्राच्या महानत्वाचे ऐकून, त्या तपस्वी ऋषींनी सर्व विधीप्रमाणे मंत्राचा प्रयोग केला. त्यामुळे त्या काळी, सर्व देव, दैत्य, मानव, वर्ण, उपवर्ण आणि उत्तम धर्म साकार झाले. पूर्वीच्या युगांप्रमाणेच, त्या पंचाक्षरी मंत्राच्या सामर्थ्याने, जग, वेद आणि महान ऋषी पुनः प्रकट झाले. हे अनादी धर्म, देवता आणि हे सर्व विश्व कायम आहे. आता मी तुला हे सर्व समजावून सांगतो—पूर्ण लक्ष देऊन ऐक. हा मंत्र, शब्दांनी लहान असला तरी अर्थाने अत्यंत विशाल आहे; तो वेदाचा सार आहे, मोक्ष देणारा, माझ्या आज्ञेने स्थिर, शंकेपासून मुक्त आणि शिवस्वरूप आहे. तो मंत्र विविध सिद्धींनी युक्त, दिव्य, सर्व प्राण्यांच्या मनाला प्रिय, निश्चित अर्थाचा आणि गूढ आहे—तोच माझा सर्वोच्च उच्चार आहे. हा मंत्र सहज उच्चारता येतो, सर्व कार्यसिद्धी करतो; तो सर्व ज्ञानाचा बीज आहे, सर्व मंत्रांमध्ये श्रेष्ठ आणि सुंदर आहे. तो अत्यंत सूक्ष्म असूनही महान अर्थाचा आहे, वटवृक्षाच्या बीजासारखा जाणावा; तो वेद तीन गुणांपलीकडचा, सर्वज्ञ, सर्व कर्मांचा अधिपती आहे. एकाक्षरी ‘ॐ’ हा शिवच आहे, जो सर्वत्र आहे; सूक्ष्म षडक्षरी मंत्रात शिव पंचाक्षरी रूपात वास करतो. तोच शिव, नाम आणि नामी या दोन्ही रूपात, आपल्या स्वरूपाने स्थित आहे. शिव हे जाणण्याचे मुख्य साधन आहे, आणि मंत्राला नाम म्हणतात. हा नाम-नामी संबंध अनादी आहे आणि वेदात किंवा शैव शास्त्रात, जिथे षडक्षरी मंत्र आहे, तिथे तो नेहमीच स्थिर आहे. मंत्र हा नेहमीच प्रधान आहे; जगात पंचाक्षरी मंत्र सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. मग अनेक मंत्रांची किंवा विस्तृत शास्त्रांची गरजच काय? ज्याच्या हृदयात हा सर्वोच्च मंत्र वसतो, त्याने जे काही अभ्यासले, ऐकले किंवा आचरले—ते सर्व सिद्ध होते. जो विद्वान, नियमानुसार शिकून, योग्य प्रकारे हा मंत्र पठण करतो—त्याला शिवज्ञान प्राप्त होते, तोच सर्वोच्च स्थान मिळवतो. हेच खरे ब्रह्मज्ञान आहे; म्हणून, ज्ञानीजनांनी नेहमी प्राणवासह पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा—हेच माझे हृदय आहे. आता मी तुला या मंत्राचे—त्याचा ऋषी, छंद, देवता—मोक्ष देणारे, सर्वात गुप्त आणि श्रेष्ठ ज्ञान सांगतो. त्याचे बीज, शक्ती, स्वर, अक्षर, प्रत्येक अक्षराचे स्थान—त्याचा ऋषी वामदेव आहे, छंद पंक्ती आहे, असे सांगितले आहे. हे सुंदरमुखी देवी, मीच शिव या मंत्राचा देवता आहे; ‘न’ पासून सुरू होणारी अक्षरे बीज आहेत, आणि ती पंचमहाभूतांचे स्वरूप आहेत. प्रणव म्हणजे आत्मा, सर्वत्र व्यापणारा आणि अविनाशी; आणि तू, सर्व देवतांनी पूज्य असलेली देवी, तूच त्याची शक्ती आहेस. तुझा प्रणव वेगळा, माझा प्रणव वेगळा; तुझा प्रणव, हे देवी, सर्व मंत्रांचा आदिस्रोत आहे—याबद्दल कोणतीही शंका नाही. असा हा पंचाक्षरी मंत्राचा अत्यंत पवित्र, गूढ आणि दिव्य महिमा आहे, जो समजून घेतल्याने सर्व सिद्धी, ज्ञान आणि मोक्ष सहज प्राप्त होतो.