या जगात काही जण निराकार आणि साकार अशा दोन्ही रूपांची वारंवार भक्ती करतात. काहीजण सर्वज्ञ परमेश्वराला आपल्या अंतःकरणात, शिवलिंगात किंवा अग्नित पूजतात. काही ऋषी, जे नेहमी संसारात गुंतलेले असतात, ते केवळ साकार रूपाचीच उपासना करतात; असे गृहस्थ, पत्नी आणि पुत्रांसह, सतत साकार देवतेची पूजा करतात. शिव जसा आहे, तशीच देवी आहे; आणि देवी जशी आहे, तसाच शिव आहे. या अद्वैतभावाच्या समजुतीतून सत्तावीस भेद निर्माण होतात. भक्त आपल्या शरीरात आणि शरीराबाहेर, चतुर्भुज, षट्कोण, दशार, द्वादशार, षोडशार आणि त्रिकोण अशा विविध रूपांत देवाची पूजा करतात. शिव स्वतःच्या इच्छेने, देवीसह, स्वतःच्या इच्छेने वास करतो आणि मुक्तीसाठी, शिव हा सृष्टीच्या अस्तित्व आणि अनस्तित्वाच्या पार आहे. काहीजण त्याला एक मानतात, काही दोन, काही त्रैगुण्य मानतात; वेदज्ञ लोक म्हणतात की शिवच हा संसारातील जीव आहे. ब्राह्मण, जे नेहमी धर्मनिष्ठ, शुद्ध भक्ती आणि योगाने युक्त असतात, ते योगेश्वर, सर्वरूपधारी परमेश्वराची षट्कोणाच्या मध्यभागी पूजा करतात. जे योगी त्या त्रिकोणाच्या मध्यभागी, तीन तत्त्वांच्या मध्ये, त्रैगुण्य व त्रिनेत्र असलेल्या शिवाचे दर्शन घेतात, ते त्याला प्राप्त करतात; इतर योगींना ते साध्य होत नाही. देवीच्या कृपेनेच प्राचीन पुरुष प्राप्त होतो. आता मी सांगतो, या स्वतःच्या इच्छेने प्रकट झालेल्या रूपाच्या स्थापनेचे पूर्ण फल, जे सर्व लोकांसाठी कल्याणकारी आहे. भक्त जर भक्तिभावाने स्कंदासह परमेश्वराची स्थापना सर्वोच्च आसनावर बसवून करतो, तर त्यास सर्व इच्छित फल प्राप्त होते. योग्य पद्धतीने, एकदाच जरी स्कंदासह देवाची पूजा केली, तरीही त्या मर्त्याला मी ऐकलेले फल प्राप्त होते. दहा कोटी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी, सर्व इच्छांची पूर्तता करणारी, रुद्रकन्यांनी परिपूर्ण, गाणे आणि नृत्याने गूंजणारी दिव्य विमानात तो योगी ब्रह्मांडाच्या प्रलयापर्यंत शिवासारखा विहार करतो. तेथे तो सर्व सुखांचा अनुभव घेतो आणि इच्छित विमानात फिरतो. तो योगी औम, कौमार, ईशान, वैष्णव, ब्रह्मा, प्रजापती, जनलोक, महर्लोक अशा तेजस्वी लोकांना प्राप्त होतो. इंद्रलोक मिळवून, दहा हजार वर्षे इंद्र होतो आणि भुवर्लोकात दिव्य, विलक्षण सुखाचा अनुभव घेतो. मेरू पर्वतावर पोहोचून, देवांच्या निवासात, एका पायाने, चार हातांनी, तीन डोळ्यांनी, त्रिशूल धारण करून आनंद घेतो. डाव्या बाजूला हरि आणि उजव्या बाजूला चतुर्मुख ब्रह्मा, अठ्ठावीस कोटी रुद्र, तेजस्वी अवयवांनी युक्त, त्याने निर्माण केलेले असतात. पंचविंशति पुरुष हृदयातून प्रकट होतो, प्रकृती डाव्या बाजूला असते, बुद्धी बुद्धिस्थानी असते. अहंकारापासून अहंकार, त्यापासून सूक्ष्म तत्त्वे, इंद्रियांपासून इंद्रियांचे विषय, हे सर्व परमेश्वराची लीला आहे. पायांच्या तळव्यांतून पृथ्वी, गुप्तस्थळातून जल, नाभीतून अग्नि, हृदयातून सूर्य, कंठातून सोम, भुवयांच्या मध्ये आत्मा, शिरोभागातून स्वर्ग—अशा रीतीने स्थावर-जंगम विश्वाची सृष्टी प्रकट होते. सर्वज्ञ, सर्वव्यापी परमेश्वराची ज्ञान आणि विधिपूर्वक पूजा करून, भक्त शिवाशी एकरूप होतो. यज्ञस्वरूप परमेश्वराला त्रिपद, सप्तबाहु, चतु:शृंग, द्विशिरा अशा रूपात साकारून, तो विष्णुलोकात पूजिला जातो. तेथे शंभर हजार कल्पांपर्यंत महान आनंद घेत, तो पुण्यात्मा योग्य वेळी पृथ्वीवर परत येतो आणि सर्व यज्ञांचा फलरूप होतो. जो नंदीवर आरूढ, चंद्रशेखर परमेश्वराची स्थापना करतो, तो दहा हजार अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य मिळवतो. घंटांच्या जाळ्यांनी अलंकृत, सुवर्ण विमानात प्रवास करत, तो शिवाच्या दिव्य नगरीत पोहोचतो आणि तेथेच मुक्ती प्राप्त करतो. मी ऐकलेले फळ सांगतो—जो भक्त नंदी, अंबा आणि सर्व गणांसह परमेश्वराची स्थापना करतो, त्याला सूर्यप्रमाणे तेजस्वी, बैलांनी ओढलेली, अप्सरांनी परिपूर्ण, देव-दानवांसाठीही दुर्मिळ विमान मिळते. सर्व बाजूंनी नृत्य करणाऱ्या अप्सरांच्या मंडळींनी वेढलेला, सर्व प्रकारे तेजस्वी, तो भक्त शिवाच्या दिव्य नगरीत पोहोचतो आणि गणेशपद प्राप्त करतो. तो देवाधिदेव, पार्वतीसह, हजारो हातांनी, सर्वज्ञ, किंवा चार हातांनी नृत्य करताना पाहतो. तो परमेश्वर, भृगु वगैरे मुनी, पर्वती, नंदीध्वज अशा सर्वांच्या वेढ्यात प्रकट झालेला, भक्ताला दिसतो. तोच परमेश्वर, ब्रह्मा, इंद्र, विष्णु, सोम इत्यादींनी, मातृगण आणि ऋषींनी सतत पूजिला जातो. भक्तिभावाने स्थापनेचे फल मी सांगतो—हेच फल सर्व यज्ञ, तप, दान, तीर्थयात्रा आणि देवपूजेच्या फळासमान आहे. हे फल शंभर कोटी पटीने वाढून, भक्त शिवधाम प्राप्त करतो आणि तेथे सृष्टीच्या प्रलयापर्यंत महान आनंद भोगतो. नव्या सृष्टीत त्याला पुन्हा मानवजन्म मिळतो—नग्न, चार हात, पांढरा, तीन डोळ्यांनी, सर्पकटीत. जो भक्तिभावाने कपालधारी, काळ्या, कुरळ्या केसांचा, देवाधिदेवाची स्थापना करतो, तो शिवाशी एकरूप होतो. गजमुखाचा पुत्र, अंबेसह, सिद्धिदात्री, कृष्णवर्ण, लाल डोळे, तीन डोळे, चंद्रशेखर; डोक्यावर कावळ्याचे पंख, नागकुंडले, सिंहचर्म उपरणे, मृगचर्म वस्त्र, तीक्ष्ण दात, गदा, कपाल हाती, 'हूं' आणि 'फट्' उच्चारत, सर्वदिशांना गूंजणारा महान गोंगाट, कमळचर्म परिधान, शंख धारण, हसणारा, गर्जन करणारा, कृष्णसागर प्राशन करणारा—अशा या अद्भुत रूपात भक्ताला परमेश्वराचे साक्षात दर्शन होते.