ज्ञानी लोकांसाठी सूक्ष्म, निर्मळ आणि अविनाशी असे लिंग प्रत्यक्ष जाणवते, जसे अज्ञ लोकांसाठी माती, लाकूड किंवा अशा जड वस्तूंमध्ये लिंगाची कल्पना होते. काही तत्वज्ञानी सांगतात की, विचारपूर्वक पाहिल्यास वेगळेपण काही उरत नाही—सर्व काही शिवच आहे, सगुण आणि निर्गुण दोन्ही स्वरूपात. हे पुण्यवान हो, जसे मडक्यातील आकाश एकच दिसते, तसेच भेद आणि अभेद हे शंकराचेच आहेत असे काही म्हणतात. समजून घेण्यासाठी, जरी सूर्य एकच असला, तरी वेगवेगळ्या पाण्याच्या पात्रांत तो अनेक दिसतो. स्वर्गातील आणि पृथ्वीवरील सर्व जीव पंचमहाभूतांनी बनलेले आहेत, पण जात आणि व्यक्ती यांच्या भेदामुळे ते अनेक भासतात. जे काही आपण पाहतो किंवा ऐकतो, ते सर्व शिवाचेच स्वरूप आहे—या जगातील विविधता ही केवळ भास आहे, विचार केला तर हे स्पष्ट होते. ज्याप्रमाणे स्वप्नात मनुष्य मोठ्या सुखांचा अनुभव घेतो किंवा दुःखही भोगतो, पण जागे झाल्यावर लक्षात येते की खरे सुख-दुःख अनुभवलेच नाही, तसेच या जगातील वैविध्य आहे. जे वेदांचा अर्थ जाणतात, ते असेही सांगतात की सगुण परमेश्वर संसारात अडकलेल्या जीवांच्या हृदयात प्रत्यक्ष वास करतो. योग्यांसाठी परमेश्वर निर्गुण आहे, ज्ञानींसाठी तो सर्वत्र व्यापलेला आहे. या जगात परमेश्वराच्या तीन रूपांची स्तुती केली जाते—पहिले निराकार, दुसरे सगुण-निर्गुण, आणि तिसरे सगुण. हे द्विजश्रेष्ठ, याशिवाय दुसरे कोणतेही रूप नाही. काही जण सगुण-निर्गुण रूपाची पुन्हा पुन्हा पूजा करतात; काही हृदयातील सर्वज्ञ, शिवलिंग किंवा अग्नितील शिवाची उपासना करतात. काही ऋषी, जे नेहमी संसारात मग्न असतात, ते सगुण रूपाचीच पूजा करतात, जसे गृहस्थ आपल्या पत्नी आणि पुत्रांसह पूजा करतात. शिव जसा आहे, तशीच देवी आहे; देवी जशी आहे, तसेच शिव आहे—अशा अभेदज्ञानातून सत्तावीस भेद निर्माण होतात. लोक शरीरात आणि शरीराबाहेर, चतुर्भुज, षट्कोण, दशलोक, द्वादशलोक, षोडशलोक आणि त्रिकोण अशा विविध रूपांची पूजा करतात. आपल्या इच्छेनेच भगवान शिव देवीसोबत एकत्र वास करतो आणि मोक्षासाठी तो अस्तित्व आणि अनस्तित्व यापलीकडे आहे. काहींना तो एकच वाटतो, काहींना तो द्वैतीय, काहींना त्रैतीय, तर काही वेदज्ञ शिवाला संसारातील जीव मानतात. ब्राह्मण, जे नेहमी धर्मनिष्ठ, शुद्ध भक्ती आणि योगाने युक्त आहेत, ते योगेश्वराचे सर्वरूप षट्कोणाच्या मध्यभागी पूजन करतात. जे शिवाला त्या त्रिकोणात, तीन तत्वांच्या मध्ये, त्रैतीय आणि त्रिनेत्री स्वरूपात पाहतात, तेच त्याला प्राप्त करतात; इतर योगी तसे करू शकत नाहीत. देवीच्या कृपेनेच प्राचीन पुरुषाची प्राप्ती होते. आता मी सर्व जगांच्या हितासाठी स्वेच्छेने स्थापनलेल्या देवतेच्या पूजेचे संपूर्ण फळ सांगतो. स्कंदासह परमेश्वराची, श्रेष्ठ आसनावर बसवून, भक्तीपूर्वक स्थापना केल्यास सर्व इच्छित फळ मिळतात. योग्य पद्धतीने एकदाही स्कंदासह देवाची पूजा केल्यास, मनुष्याला असे फळ मिळते, जे मी ऐकले तसे सांगतो. दहा कोटी सूर्यांसारखी तेजस्वी, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी, रुद्रकन्यांनी भरलेली, गाणे आणि नृत्याने गूंजणारी विमानांमध्ये योगी सृष्टीच्या प्रलयापर्यंत शिवासारखा रमतो. तिथे तो सर्व सुखांचा अनुभव घेतो आणि इच्छापूर्ती करणाऱ्या विमानांत विहार करतो. तो औमा, कौमारा, ईशान, वैष्णव, ब्रह्मा, प्रजापती, जनलोक आणि महर्लोक या तेजस्वी लोकांची प्राप्ती करतो. इंद्रलोकात जाऊन, दहा हजार वर्षे इंद्र होतो आणि भुवर्लोकात दिव्य, मनोहर सुखांचा उपभोग घेतो. महालोकातील मेरु पर्वतावर पोहचून, देवांच्या निवासात रमतो, एका पायाने, चार हातांनी, तीन डोळ्यांनी आणि त्रिशूल धारण करून. तो डाव्या बाजूला उभा असलेला हरि, उजव्या बाजूला चतुर्मुख ब्रह्मा आणि अठ्ठावीस कोटी रुद्रांची निर्मिती करतो, सर्व अत्यंत तेजस्वी. पंचविंशति पुरुष हृदयातून प्रकट होतो, प्रकृती डाव्या बाजूला असते आणि बुद्धी बुद्धीच्या स्थानी असते. अहंकारापासून अहंकार, त्यापासून सूक्ष्म तत्त्वे, इंद्रियांनी विषयांची निर्मिती—हे सर्व परमेश्वराची लीला आहे. पायांच्या तळव्यांतून पृथ्वी, गुप्तस्थळातून जल, नाभीतून अग्नी, हृदयातून सूर्य, कंठातून सोम, भुवयांच्या मधून आत्मा, आणि शिरोमणीवरून स्वर्गांची निर्मिती होते—अशा प्रकारे सर्व चराचर सृष्टी प्रकट होते. सर्वज्ञ, सर्वव्यापी देवतेची ज्ञान आणि विधिपूर्वक स्थापना केल्याने शिवाशी ऐक्य प्राप्त होते. यज्ञेश्वराला त्रिपाद, सप्तहस्त, चतु:शृंग आणि द्विमुख अशा रूपात घडवून, तो विष्णुलोकात पूजिला जातो. तिथे शंभर हजार कल्पपर्यंत महान आनंदाचा अनुभव घेऊन, योग्य वेळी पुन्हा पृथ्वीवर येतो आणि सर्व यज्ञांचा फलरूप होतो. जो वृषवाहन, चंद्रशेखराची स्थापना करतो, तो दहाजार अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो. घंटांच्या जाळ्यांनी सुशोभित, सुवर्णमय विमानात प्रवास करून, तो शिवाच्या दिव्य नगरीत पोहोचतो आणि तेथेच मुक्ती प्राप्त करतो. नंदी, अंबा आणि सर्व गणांसह परमेश्वराची स्थापना केल्याचे फळ मी ऐकले तसे सांगतो. सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, बैलजोड विमानांत, अप्सरांचा समुदाय असलेली आणि देव-दानवांनाही दुर्लभ अशी यात्रा साध्य होते. सर्व बाजूंनी नृत्य करणाऱ्या अप्सरांनी वेढलेला, सर्व प्रकारच्या तेजाने उजळलेला, तो शिवाच्या दिव्य नगरीत पोहोचतो आणि गणेशपद प्राप्त करतो. शेवटी, तो देवांचा देव, सर्वज्ञ, हजार हातांनी, डाव्या बाजूला पर्वतकन्येसह किंवा चार हातांनी नाचणारा परमेश्वर प्रत्यक्ष पाहतो—तोच खरा लाभ आणि परम फल!