काही महान तत्वज्ञानी, परम सत्य जाणणारे, परमेश्वराला पवित्र ओंकारस्वरूप मानतात. हे ब्राह्मणहो, त्यांनी ऐकले आणि या स्वरूपाला परम शास्त्रातून उत्पन्न झालेले ज्ञान असे संबोधले. ध्वनीसारख्या विषयांचे जे ज्ञान आहे, त्यालाच ज्ञान म्हणतात; काही जण म्हणतात की ते ज्ञान त्रुटीविरहित असावे लागते, तर काहींनी मतभेदही दर्शवले आहेत. जे ज्ञान निर्मळ, निष्कलंक, भेदरहित आणि कोणत्याही आधाराशिवाय आहे, जे गुरूचे स्वरूप प्रकट करते, त्याला काही ऋषी आणि ब्राह्मण ज्ञान म्हणतात. खरी मुक्ती फक्त ज्ञानानेच मिळते; कृपा ही ज्ञानप्राप्तीसाठीच असते; या दोन्हीने योगी मुक्त होतो आणि परमानंदात न्हालेला असतो. काही ऋषी म्हणतात की कर्माने त्याचे संबंध प्रस्थापित होतात; कल्पित रूप मागे घेतल्यावर तो केवळ आपल्या इच्छेनेच कृती करतो. आकाश हे परमेश्वराचे शिर आहे; अवकाश त्याचे नाभीस्थान; चंद्र, सूर्य आणि अग्नि त्याच्या डोळ्यांसारखे; दिशा त्या महात्म्याचे कान आहेत. पाताळ त्याची पावले, समुद्र त्याचा वस्त्र; सर्व देवता त्याच्या बाहू, आणि तारका त्याचे अलंकार. प्रकृती ही त्याची पत्नी, आणि पुरुषाला लिंग म्हणतात; त्याच्या मुखातून सर्व ब्राह्मण आणि स्वयं ब्रह्मा उत्पन्न झाले. इंद्र आणि उपेंद्र त्याच्या बाहूंमधून, क्षत्रिय महात्म्यापासून, वैश्य त्याच्या मांड्यांपासून, आणि शूद्र पिनाकधारीच्या पायांपासून उत्पन्न झाले. कमळाच्या गुच्छासारखे विविध प्रकार त्याचे केश मानले जातात; वारे त्याच्या नाकातून, गती श्रवणातून, आणि स्मृती त्याचप्रमाणे उत्पन्न होते. तोच सर्व क्रियेचा आत्मा आहे, प्रकृतीतून प्रकट होणारा प्रणेता; हा तेजस्वी पुरुष फक्त ज्ञानानेच ओळखावा, अन्यथा नाही. हजारो यज्ञांमध्ये तपयज्ञ श्रेष्ठ आहे; हजारो तपयज्ञांमध्ये जपयज्ञ श्रेष्ठ आहे. हजारो जपयज्ञांमध्ये ध्यानयज्ञ श्रेष्ठ आहे; ध्यानयज्ञापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही; ध्यान हेच ज्ञानप्राप्तीचे साधन आहे. जेव्हा योगी समत्वात स्थित होऊन ध्यानाने अनुभूती घेतो, तेव्हा ध्यानयज्ञात रमलेल्या भक्ताला शिव साक्षात प्रकट होतो. खरे ज्ञान असणाऱ्यांना शुद्धी किंवा प्रायश्चित्ताची आवश्यकता नसते; ब्रह्मज्ञान असो वा नसो, सर्वजण फक्त ज्ञानानेच शुद्ध होतात. विवेक असणाऱ्यांसाठी या जगात कर्म, सुख-दुःख राहत नाही; ध्यानस्थांना धर्म, अधर्म, जप, होम हे सर्व अंतःकरणातच असतात. लिंग हे परमानंदस्वरूप, निर्मळ, मंगल, अविनाशी, अखंड, सर्वव्यापी, योग्यांच्या हृदयात स्थित आहे असे जाणावे. द्विजजन सांगतात की लिंग दोन प्रकारचे असते: बाह्य आणि अंतःस्थ; श्रेष्ठ ऋषी म्हणतात बाह्य लिंग स्थूल आणि अंतःस्थ लिंग सूक्ष्म असते. कर्मनिष्ठ लोक स्थूल लिंगाच्या उपासनेत आसक्त राहतात; स्थूल रूप हे अपात्रांसाठी स्मरणासाठी आहे, अन्यथा नाही. ज्याला अंतःस्थ लिंगाची थेट अनुभूती होत नाही, तो भ्रमित होतो आणि सर्वकाही बाह्यच आहे असे मानतो. ज्ञानीजनांसाठी सूक्ष्म, निष्कलंक, अविनाशी लिंग थेट जाणवते; अज्ञानींसाठी माती, लाकूड इत्यादीपासून स्थूल लिंगाची कल्पना होते. काही तत्वज्ञानी म्हणतात की, विचारपूर्वक पाहिले तर वेगळेपणाचे कोणतेही वस्तु नाही; सर्व शिवच आहे—सगुण आणि निर्गुण. हे पुण्यवान हो, जसे मडकीत असलेले आकाश एकच दिसते, तसेच काहीजण भेद आणि अभेद हे शंकराचेच मानतात. समजून घेण्यासाठी, जरी सूर्य एकच असला तरी वेगवेगळ्या पाण्याच्या पात्रात तो अनेक दिसतो. स्वर्गातील आणि पृथ्वीवरील सर्व प्राणी पंचमहाभूतांनी बनलेले आहेत; तरीही जाती आणि व्यक्तीभेदामुळे ते अनेक दिसतात. जे काही दिसते किंवा ऐकू येते, ते सर्व शिवस्वरूप आहे असे जाणावे; या जगातील विविधता फक्त भास आहे, विचार केला तर. स्वप्नातसुद्धा, मोठ्या सुखाचा अनुभव घेतल्यावर मनुष्य सुखी किंवा दुःखी होऊ शकतो, पण विचार केला तर प्रत्यक्षात ना सुख ना दुःख असते. वेदांचा अर्थ जाणणारे काहीजण असेही सांगतात की, गुणवंत परमेश्वर सर्व गुणांसह संसारात अडकलेल्या जीवांच्या हृदयात साक्षात वास करतो. योग्यांसाठी परमेश्वर निर्गुण असतो; ज्ञानींसाठी तो सर्वव्यापी असतो; या जगात परमेश्वराच्या तीन रूपांची स्तुती केली जाते. पहिले रूप निराकार, दुसरे सगुण-निर्गुण आणि तिसरे फक्त सगुण; याखेरीज दुसरे काही नाही, हे श्रेष्ठ द्विजजन. काही पुन्हा पुन्हा सगुण-निर्गुण रूपाची उपासना करतात; काही हृदयातील सर्वज्ञ, किंवा शिवलिंगात, किंवा अग्नित उपासना करतात. काही ऋषी, सदैव संसारात रमणारे, फक्त सगुण रूपाचीच उपासना करतात; अशा पुरुषांनी पत्नी आणि पुत्रांसह सातत्याने उपासना केली जाते. शिव जसा आहे, तशीच देवी आहे; देवी जशी आहे, तसाच शिव आहे. म्हणून अभेदाच्या समजुतीने सत्तावीस भेद सांगितले आहेत. ते शरीरात आणि बाहेर, चतुर्भुज, षड्कोण, दशार, द्वादशार, षोडशार आणि त्रिकोण या विविध रूपांत उपासना करतात. स्वेच्छेने शिव स्वतः, देवीसह, वास करतो; आणि मुक्तीसाठी शिव अस्तित्व आणि अनस्तित्व यापलीकडे आहे. काहीजण त्याला एकत्व मानतात, काही द्वैत, काही त्रैतीय स्वरूप; वेदज्ञानी असेही सांगतात की शिवच संसारातील जीव आहे. ब्राह्मण, जे नेहमी धर्मनिष्ठ, शुद्ध भक्ती आणि योगाने युक्त आहेत, ते योगेश्वराच्या सर्व रूपांची षड्कोणाच्या मध्यभागी उपासना करतात. जे शिवाला त्या त्रिकोणात, तीन तत्वांच्या मध्यभागी, त्रैतीय आणि त्रिनेत्र म्हणून पाहतात, तेच त्याला प्राप्त करतात; इतर योगी नाही. देवीच्या कृपेनेच प्राचीन पुरुषाची प्राप्ती होते. आता मी, सर्व जगासाठी उपयुक्त असा, स्वेच्छया प्रकट झालेल्या स्वरूपाच्या प्रतिष्ठेचे संपूर्ण फल सांगतो. जो मनुष्य भगवंताची, स्कंदासह, परात्पर आसनावर भक्तीने प्रतिष्ठा करतो, तो सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो.