चिती ही सर्व कर्मांचे संकलन enjoyment साठी करते, स्मृती ही आठवणी ठेवते, आणि संवीत द्वारे सर्व काही ज्ञात होते, असे स्मरणात ठेवले जाते. ख्याती म्हणजे ज्ञानाद्वारे अनेक प्रकारे वस्तूची प्रसिद्धी होते; ईश्वर हा सर्व तत्त्वांचा अधिपती असून, सर्व काही जाणतो. मति द्वारे विचार आणि विवेचन केले जाते, आणि अर्थ समजावून देणारे तत्त्व म्हणजे बुद्धी, म्हणजेच प्रज्ञा. या बुद्धीची स्पष्टता श्वासावर नियंत्रण ठेवून साध्य होते; श्वासावर नियंत्रण म्हणजेच यम, ज्याने सर्व दोष नियंत्रित करता येतात. धारणे आणि प्रत्याहाराने पाप नष्ट होते; इंद्रियांचे विषय विषासारखे मानून, अशा गुणांचे ध्यान करावे जे प्रभुत्व नसलेले आहेत. समाधीने, उत्तम तपस्वी ज्ञानाची वृद्धी साधतो; योग्य स्थिती प्राप्त केल्यावर योगाचे आठ अंग क्रमाने साधावे. योगसिद्धीसाठी योग्य आसन मिळविल्यावर, आत्मा जाणणारा योगाचा दृष्टीयोग चुकीच्या वेळी पाहत नाही. अग्नीच्या साधनेत, पाण्यात, कोरड्या पानांच्या ढिगावर, जीव-जंतु असलेल्या ठिकाणी, स्मशानभूमीत, भग्न गोशाळेत किंवा चौकात— अशा विविध ठिकाणी योग साधना करु नये. गोंगाट किंवा भय असलेल्या जागेत, मुंग्यांच्या वार्यावर, अशुद्ध ठिकाणी, दुष्ट लोकांनी भरलेल्या किंवा डासांनी त्रासलेल्या जागेत— शरीरदुखी किंवा मानसिक अस्वस्थता असलेल्या ठिकाणी योग साधना करु नये. परंतु, पर्वताच्या गुहेत, शुभ, सुखद, गुप्त जागेत— किंवा शेतात, सुंदर वनात, घरात शुभ जागेत, एकांतात, जीव-जंतु नसलेल्या ठिकाणी— अत्यंत शुद्ध, नीट प्लास्टर केलेल्या, सुंदर सजवलेल्या, आरशासारख्या चमकणाऱ्या, काळ्या अगरच्या सुगंधाने भरलेल्या जागेत— विविध फुलांनी सजवलेल्या, छत्रांनी शोभिवलेल्या, फळे व कोवळ्या पानांनी रम्य असलेल्या, कुशा व फुलांनी युक्त असलेल्या जागेत— योग्य आसनावर बसून, प्रथम गुरूला, मग भवाला, देवीला आणि विनायकाला नमस्कार करावा. योग जाणणाऱ्याने योगींच्या अधिपती आणि त्यांच्या शिष्यांच्या उपस्थितीत, स्वस्तिक, बद्ध, पद्म किंवा अर्धपद्म आसन धारण करावे. दोन्ही गुडघे सम, किंवा एक गुडघा, स्थिर आणि दृढ आसन, दोन्ही पाय एकत्र आणावे. मुख बंद, डोळे नियंत्रित, छाती सरळ, टाचांनी जननेंद्रिय सुरक्षित ठेवावे, तसेच जननेंद्रियाचे रक्षण करावे. डोके थोडे उंच, दात एकमेकांना न लागलेले, नाकाच्या टोकाकडे दृष्टी, कुठेही नजर फिरवू नये. अंधकारावर रजस, आणि रजसावर सत्त्व झाकावे; सत्त्वात स्थिर होऊन शिवाचे ध्यान करावे. एकाग्रतेने, ओंकाराने व्यक्त होणाऱ्या, दिव्य, शुद्ध स्वरूपाचे ध्यान कमळाच्या गर्भात करावे. किंवा, बुद्धिमान व्यक्तीने नाभीखाली सर्वोच्च कमळाचे ध्यान करावे, तीन बोटे आकाराचे, आठ किंवा पाच पाकळ्या असलेले. तसेच त्रिकोणीय आकृती, अग्नी क्षेत्र, चंद्र आणि सूर्य, त्यांच्या शक्तींसह; सूर्य, चंद्र, अग्नी क्रमाने— मग अग्नी, मग सूर्य, मग चंद्र, अशी व्यवस्था करून, अग्नी क्षेत्राखाली ठेवावे, तसेच धर्मादी चार समूह. मंडलाच्या वरती तीन गुण क्रमाने ध्यान करावे, आणि सत्त्वात स्थिर होऊन, रुद्राचे, त्याच्या शक्तीने वेढलेल्या स्वरूपाचे ध्यान करावे. योग साधना योग्य प्रकारे नाभी, घशात, भुवयांच्या मध्ये, कपाळाच्या मध्यभागी किंवा डोक्याच्या शिरोभागी करावी. शिवाचे ध्यान दोन-पाकळ्यांचे, सोळा-स्पोक, बारा-स्पोक, दहा-स्पोक, सहा-कोन किंवा चार-कोन कमळात क्रमाने करावे. ते सुवर्ण रंगाचे, राजवाड्यासारखे, शुद्ध पांढरे, बारा सूर्यांसारखे तेजस्वी, किंवा चंद्राच्या ताट्यासारखे असू शकते. किंवा विजेच्या चमकासारखे जागेत, सर्वोच्च प्रभूचे ध्यान करावे; किंवा अग्नी रंगात, विजेसारख्या वर्तुळात एकाग्रतेने ध्यान करावे. हिर्याच्या टोकासारखे चमकणाऱ्या, किंवा माणिकासारख्या, किंवा निळ्या-रक्तवर्णाच्या वर्तुळात योगीने ध्यान करावे. महेश्वराचे हृदयात, सदाशिवाचे नाभीच्या कमळात, चंद्रशेखराचे कपाळात, आणि शंकराचे भुवयांच्या मध्ये ध्यान करावे. दिव्य, शाश्वत जागेत, शिवाचे ध्यान करावे—शुद्ध, अविभाज्य ब्रह्म, अत्यंत शांत, ज्ञानस्वरूप. निराकार, वर्णनातीत, सूक्ष्मातील सूक्ष्म, शुभ, आधाररहित, कल्पनातीत, उत्पत्ती व नाशरहित. तेच मुक्ती, निर्वाण, सर्वोच्च आणि अतुलनीय कल्याण, अमर, अविनाशी ब्रह्म, अद्भुत आणि पुनर्जन्माच्या पलीकडे. तेच महान आनंद, सर्वोच्च आनंद, योगाचा आनंद, दुःखरहित, स्वीकार-त्यागरहित, सूक्ष्मातील सूक्ष्म, शिव. तो शिव, ज्ञानस्वरूप, आत्मज्ञानाने ज्ञात, पण अजाणता, सर्वोच्च, इंद्रियांच्या पलीकडे, निराकार, सर्वोच्च सत्य, उच्चतमाच्या पलीकडे. सर्व बंधनांपासून मुक्त, ध्यान आणि विवेचनाने प्राप्त, अद्वैत, अंधकाराच्या पलीकडे स्थिर, सर्वोच्च. अशा प्रकारे महादेवाचे ध्यान मनात किंवा हृदयाच्या कमळात, किंवा नाभीमध्ये सदाशिवाचे, सर्व देवांचा सार असलेल्या सर्वव्यापी प्रभूचे ध्यान करावे. शरीरात शिवाचे, शुद्ध ज्ञानस्वरूप, सर्वव्यापी प्रभूचे ध्यान कन्यासा मार्गाने किंवा ऊर्ध्वगमनाने शंकराचे ध्यान करावे. क्रमाने, कन्यासा मार्गाने, किंवा मध्य मार्गाने, किंवा सर्वोच्च पद्धतीने, कुम्भकासह साधना करावी. हृदय किंवा नाभीमध्ये एकाग्रता ठेवून, श्वास आणि उच्छ्वास सोडून, बत्तीस वेळा श्वास सोडावा, आणि कुम्भकाचा अभ्यास करावा, हे द्विजश्रेष्ठा.