अखंड आकाश हे वायूने वेढलेले आहे, वायू पंचमहाभूतांच्या तत्त्वाने वेढलेला आहे, हे तत्त्व महत्तत्त्वाने व्यापलेले आहे आणि महत्तत्त्व हे अव्यक्ताने वेढलेले आहे. या ब्रह्मांडाच्या अंड्याच्या कवचावर विविध रूपांनी परमेश्वर वास करतो—शर्व हा अंड्याच्या कवचात, भव जलात, रुद्र अग्नीमध्ये, आणि उग्र वायूमध्ये स्मरणात राहतो. भीम पृथ्वीमध्ये आहे, महेश्वर अहंकारात आणि भगवंत ईश बुद्धीमध्ये—सर्वत्र तोच परमेश्वर व्यापून आहे. या सात नैसर्गिक आवरणांनी हे अंडे पूर्णपणे वेढलेले आहे आणि एकमेकांना व्यापून, हे आठ तत्त्वे स्थिर आहेत. सृष्टीच्या वेळी, ही तत्त्वे एकमेकांना आधार देतात, एकमेकांचे पोषण करतात आणि आपापसांत निर्माण होतात. आधार आणि आधृत यांच्या नात्याने, ही रूपे नेहमी बदलात राहतात; परंतु या सर्वांच्या पलीकडे, अव्यक्तापलीकडे असणारा परम महेश्वर, या अंड्याचा मूळ स्रोत आहे. त्या अंड्यातूनच, तेजस्वी सूर्याप्रमाणे, परमेश्वर—पुरुष—जन्माला आला. त्याच्या इच्छेने सर्व कार्यांची साधने त्याच्यात पूर्णपणे स्थापन झाली. तोच पहिला देहधारी पुरुष आहे; त्याच्या डाव्या भागातून सर्व देवांनी पूजिला जाणारा विष्णू प्रकट झाला. परमेश्वराच्या इच्छेने लक्ष्मी देवी प्रकट झाली, आणि उजव्या भागातून जगाचा आचार्य ब्रह्मा व सरस्वती प्रकट झाले. त्या अंड्यात हे सर्व लोक, हे विश्व, चंद्र, सूर्य, नक्षत्रे, ग्रह, वारा—सर्व काही समाविष्ट आहे. हे अंडेच विश्व आणि अविश्व, दोन्हींचे निवासस्थान आहे; सृष्टीच्या वेळी मी जे काही सांगितले, ते सर्व त्यात आहे. हीच वेळ परमेश्वराचा दिवस आहे, आणि त्याची रात्रही तितकीच विशाल आहे. हस्तरहिताच्या सृष्टीला आणि रात्रीला 'प्रलय' म्हणतात; परंतु त्या हस्तरहिताला ना रात्र असते, ना प्रलय—हे समजावे. इंद्रिये, त्यांच्या विषयांचे आणि पंचमहाभूतांचे वर्णन, लोकांच्या उपकारार्थ सांगितले आहे. म्हणून, सर्व प्राणी, बुद्धी आणि देवता—सर्वजण हस्तरहित असून, सर्वज्ञ परमेश्वरात स्थापन आहेत. सृष्टीच्या समाप्तीला, या सर्वांचे परमात्म्यात विलयन होते आणि ते आपल्या मूळ स्वरूपात राहतात. प्रधाना आणि पुरुष हे तिथे गुणांच्या समतेने एकत्र असतात—अंधकार, सत्त्व आणि रज या गुणांनी युक्त. जेव्हा त्यांच्या गुणांची समता असते, तेव्हा ते एकरूप होतात; आणि गुणांची विषमता निर्माण झाली, की सृष्टीचा प्रारंभ होतो. जसे तीळात तेल आणि दूधात तुप असते, तसेच या विश्वात सत्त्व, तम आणि रज यांच्या आधारे सृष्टी घडते. संपूर्ण रात्रभर परमेश्वरीची उपासना केल्यावर, ती प्रकृतीतून प्रकट होते. परमेश्वर, आपल्या योगाने प्रधाना आणि पुरुष यांना हलवतो आणि त्यात प्रवेश करून महेश्वर बनतो. महेश्वरापासूनच, जगाचा स्वामी, तीन शाश्वत, श्रेष्ठ, रहस्यमय आणि सर्व प्राण्यांचे मूर्तिमंत रूप असणारे देव प्रकट होतात. हे तीन देव म्हणजेच तीन गुण, तीन लोक आणि तीन अग्नी. हे परस्परावलंबी, एकमेकांशी एकरूप, आणि एकमेकांना आधार देणारे आहेत. हे कधीच एकमेकांपासून विभक्त होत नाहीत, क्षणभरही नाही; ते नेहमी एकमेकांना सोडत नाहीत. परमेश्वर हा सर्वोच्च देव आहे, विष्णू महत्तत्त्वापलीकडे आहे, आणि ब्रह्मा, रजोगुणयुक्त, सृष्टीच्या प्रारंभाला कर्म करतो. तोच परम पुरुष म्हणून ओळखला जातो, आणि प्रकृती हीही श्रेष्ठ मानली जाते. ती महेश्वराच्या अधीन असते; सर्व प्रकारे हलवली गेल्यावर, तो तिच्यात प्रवेश करतो आणि तीच समृद्धीचे क्षेत्र बनते. प्रधाना गुणांच्या विषमतेमुळे सृष्टीची सुरुवात होते; ईश्वराच्या आधिपत्यापूर्वी, ती अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्ही स्वरूपाची असते. कारण-परिणामात निपुण रुद्र प्रथम प्रकट होतो—अद्वितीय तेज, ज्ञान आणि अदृश्य असूनही प्रकाशित करणारा. जो देहधारी आहे, तोच प्रथम; त्याला 'पुरुष' म्हणतात. त्याच्यापासूनच, चतुर्मुख ब्रह्मा, प्रजांचा स्वामी, प्रकट होतो. कारण आणि परिणामात परिपूर्ण, तो अशा प्रकारे प्रकट होतो. तोच महान देव, त्रैगुण्य रूपात स्थिर राहतो. अद्वितीय ज्ञान, प्रभुत्व, धर्म आणि वैराग्य यांनी संपन्न, हे गुण त्यांच्यात अद्वितीय आहेत. अव्यक्तातून त्यांच्या मनाने जे काही इच्छिते, ते प्रकट होते, कारण ते तीन गुणांवर प्रभुत्व ठेवतात आणि एकमेकांवर अवलंबून असतात. चतुर्मुख ब्रह्मा सृष्टीकर्ता म्हणून ओळखला जातो; काळरूपाने, तो संहारक आहे. हजारो डोके असलेला, स्वयंभू पुरुष, तीन अवस्थांमध्ये अस्तित्वात असतो. ब्रह्मा विश्वांची सृष्टी करतो; काळरूपाने त्यांचे संहार करतो; पुरुष म्हणून तो उदासीन राहतो—हीच प्रजापतीची तीन रूपे आहेत. ब्रह्मा कमलातून जन्मलेला आहे, रुद्र काळाग्नीप्रमाणे आहे, आणि पुरुष, कमलासारख्या नेत्रांचा, हा परमात्म्याचा मूर्तिमंत रूप आहे. एकरूप, नंतर द्विरूप, पुन्हा त्रिरूप, आणि मग अनेक रूपांनी, महेश्वर देहांची सृष्टी आणि रूपांतरण करतो. विविध रूप, कृती, स्वरूप आणि नावे—स्वतःच्या लीलेने—महेश्वर देहांची सृष्टी व रूपांतरण करतो. कारण तो त्रैगुण्य रूपात जगात आहे, त्याला त्रैगुण्ययुक्त म्हणतात; आणि जेव्हा तो चार भागात विभागला जातो, तेव्हा त्याला 'चतुष्प्रभव' असे संबोधले जाते. अशा प्रकारे, या सृष्टीची गूढ, दिव्य आणि गूढ कथा उलगडते, जिथे सर्व काही त्या एकाच, सर्वव्यापक, सर्वज्ञ परमेश्वरात विलीन होते आणि त्याच्याच इच्छेने पुन्हा प्रकट होते.